
Jan Pieter van der Steen
De spiritualisering van het denken en dementie
Een antroposofische verkenning van de aandoening dementie
De bijdrage van dementie aan de spiritualisering van het denken
Inleiding
In 1998 ben ik, als voormalig antroposofisch huisarts, in de ouderenzorg gaan werken. Eerst bij GGZ-ouderen en later als specialist ouderengeneeskunde in het verpleeghuis. Precies in deze tijd ontstonden overal in het land de geheugenpoli’s en de Alzheimer café’s. Een belangrijk en bijzonder deel van mijn werk was het diagnosticeren en begeleiden van de mens met dementie.
Bij de aandoening dementie type Alzheimer, worden de fysieke hersenen aangetast. Hersencellen sterven en de hersenen krimpen. De mogelijkheid om met de fysieke hersenen te denken verdwijnt langzaam. De hersenen, als instrument voor het denken, worden voor ziel en geest onbruikbaar. Dementie is geen geestesziekte. De geest kan niet ziek worden. Bij dementie trekken ziel en geest zich terug uit de fysieke hersenen waarna de fysieke hersenen degenereren.
Telkens weer was ik verbaasd over het verloop van de aandoening dementie en de impact die deze ziekte op de mens, zijn omgeving en de maatschappij had. Mensen, waaronder hoogopgeleide mensen die hun sporen in de maatschappij hadden verdiend, leverden langzaam hun vermogen tot denken en daarmee ook het vermogen om hun leven zelfstandig vorm te geven, in. Zij werden als kinderen: afhankelijk van de liefde en inlevingsvermogen van zorgzame anderen om zo hun leven verder te mogen leven.
De instrumenten van het denken brokkelen bij de mens met demente één voor één af: geheugenverlies, woordvindproblemen, problemen met het herkennen van personen (partner) en alledaagse voorwerpen, niet meer weten hoe te handelen (aankleden, koken, etc), niet meer georiënteerd zijn in tijd en plaats. Zo groeit de mens met dementie uit de hem omgevende ruimte en tijd en verliest de fysiek-zintuiglijke wereld voor hem aan betekenis.
Tegelijkertijd komen de beelden van vroeger uit het etherlichaam vrij. Deze beelden maken zich, uit het etherlichaam, van achter naar voren in de tijd vrij (dus wat het laatst gebeurd is komt als beeld als het eerste te voorschijn). Huub Buijssen noemt dit het ‘oprollende geheugen’ en vergelijkt dit vrijkomen van de beelden met een dagboek waar de mens met dementie elke dag de achterste bladzijde uit het dagboek scheurt. (Huub Buijssen, het hart wordt niet dement)
Zo stulpen de vrijkomende beelden zich over de werkelijkheid heen. De mens met (gevorderde) dementie beleeft de wereld niet meer vanuit het hoofd, vanuit de fysieke hersenen. Met de afbraak van de fysieke hersenen kan hij niet meer leven vanuit de bewustzijnsziel en verstandsziel. Het denken dat ons leven vorm en structuur geeft verdwijnt met het afkalven van de verstandsziel. Met het oplossen van het denken verdwijnt ook, voor een deel, het normerende ‘ik’. Het normerende ‘ik wat de mens vertelt wat hij wel en niet kan zeggen of wat sociaal acceptabel is als gedrag. De mens met dementie komt noodgedwongen aan in de gewaarwordingsziel. De gewaarwordingsziel heeft zijn woonplaats in het hart, daar waar ook het ritmische geheugen zijn oorsprong heeft. (zie hoofdstuk 12) Mensen met dementie zijn mensen met het hart op de tong. De gewaarwordingsziel ligt als een dunne huid over het etherlichaam heen.
Hier in het hart, levend vanuit de gewaarwordingsziel, kunnen we de mens met dementie ontmoeten. In de gewaarwordingsziel gaat het niet om wat ‘denkend waar is’, maar om wat als ‘waar gevoeld’ wordt. Dat is waar. Zo kan de mens met dementie, vanwege het oprollende geheugen, zich ver terug in het verleden bevinden. Zij kan weg willen uit het verpleeghuis om voor haar kleine kinderen te gaan koken. Deze sterke drang is niet met verstandige (denk)argumenten op te lossen, de drang komt uit het hart, rechtstreeks uit het gevoelsleven. Hier past: niet corrigeren maar valideren. Valideren is meebewegen met het ‘voelen’ van de mens met dementie. Valideren is met liefde en overgave of te wel met eerbied de mens met dementie benaderen. Een ware bewustzijnsziele opgave! (zie hoofdstuk 15)
De mensen met dementie laten ons zien hoe hun fysieke hersenen degeneren en zo ons fysiek-zintuiglijk denken tot een einde komt. Willen wij als mantelzorgers contact maken met de mens met dementie dan zullen we uit onze ‘ivoren toren’ moeten komen en de reis van het hoofd naar het hart moeten maken. We zullen ons fysiek-zintuiglijk denken moeten loslaten. We zullen moeten aansluiten bij het ‘harte-voelen’ van de mens met dementie. Echter wij doen dit met een intact fysiek-zintuiglijk denken. Dit fysiek-zintuiglijk denken zal moeten gemetamorfoseerd moeten worden tot een nieuw harte-denken wat niet vanuit de fysieke hersenen vorm wordt gegeven maar vanuit de prille ‘etherhersenen’.
We oefenen, als mantelzorgers, een nieuw spiritueel denken dat uitgaat van een nieuw orgaan: het etherhoofd verbonden met het hart. (zie hoofdstuk 20)
Om het bovenstaande te onderbouwen volgt eerst een inleiding over het ontstaan van de aarde, de mens en de plaats van de tegenmachten. Het is Lucifer die aan de mensen – in de lemurische periode, het denken schenkt. Dan zien we hoe de aartsengel Michael de kosmische intelligentie - die hij beheert - loslaat en hoe deze kosmische intelligentie langzaam door de mens in bezit wordt genomen. Zo rond het begin van de 15de eeuw vindt de verhuizing van het hart naar het hoofd plaats. Het, nog voor goden toegankelijke, warme enthousiaste hartendenken verhuist naar het hoofd. De mens neemt de wereld nu waar vanuit het zenuw-zintuiggebied: de fysieke hersenen.
Hij wordt wakker in de fysiek-materiele wereld, een wereld waar de goden niet heersen. Hier kan hij zijn ‘aarde-ik’ volop sterken aan de, door goden verlaten, fysiek-materiele wereld. Vervolgens ga ik uitgebreid in op het ontstaan van de gewaarwordingsziel, de verstands-gemoedsziel en de bewustzijnsziel. Tot slot deel ik met u mijn zorgen over het verval van het menselijk intellect, van het denken. We zien hoe het denken steeds kwaadaardiger wordt, neigt naar het boze en zo steeds meer moeite heeft om het goede, het ware te denken. Een omslag van ons denken wordt gevraagd. Het denken, voelen en willen moet de Christusimpuls in zich opnemen. Het denken moet gevoed worden vanuit het hart. En het is de grote groep mensen met dementie (350.000 in Nederland) die ons vraagt als mantelzorger bewust de reis naar ons hart te maken en ons zo te helpen bij het spiritualiseren van ons denken.
De hoofdstukken
- De ontwikkeling van de mens
- De hoofdtijdperken en cultuurfasen van de aarde
- Lucifer en Ahriman
- De fysiek-zintuiglijke wereld: daar waar het aarde-ik zich - zonder bemoeienis van de goden - ontwikkelt
Intermezzo: Odysseus
5. Het loslaten van de kosmische intelligentie door Michael
6. De middeleeuwen: waar komen onze gedachten vandaan?
7. De middeleeuwen: de idee-realisten en de nominalisten
8. Het kosmisch onweer
9. De val van de geesten der duisternis
10. Samenvatting
11. Voorbereiding op hoofdstuk 12
12. Aanleg van de gewaarwordingsziel in de Egyptische cultuurperiode (2907 v.Chr -747 v.Chr)
Intermezzo: De gewaarwordingsziel spreekt!
Intermezzo 2: Hoe oude helderziendheid nog doorwerkt tot in de tijd van de bewustzijnsziel
13. Odysseus: Het eerste oplichtende denken als voorbode van de verstands-gemoedsziel
14. Aanleg van de verstands-gemoedsziel in de Grieks-Romeinse cultuurperiode (747 v.Chr – 1413 n.Chr.)
Intermezzo: Miquel Servet offert zijn leven voor ‘de waarheid’
Intermezzo: Leven vanuit de gelouterde gewaarwordingsziel
15. Introductie op de bewustzijnsziel: De Sneeuwkoningin, 1844
16. Aanleg van de bewustzijnsziel. De Angelsaksische cultuurperiode (1413 – 3573 n.Chr.)
Intermezzo: Francis Bacon (1561-1626)
17. Het kind ontvangt een voorlopige ‘ziele-structuur’ door nabootsing
18. Zorgen over de menselijke intelligentie, over het denken
19. Ziekmakende materialistische voorstellingen, ideeën en begrippen
20. Wegen naar het nieuwe denken
21. Het mogen sterven met een lichte, ontlaste ziel. Dementie en trauma
22. Dementie en de spiritualisering van het denken 1
23. Dementie en de spiritualisering van het denken 2
24. Dementie, de gewaarwordingsziel en Cardiodoron
25. Waar worden onze herinneringen opgeslagen
26. Onbegrepen gedrag bij dementie
1. De ontwikkeling van de mens
Aan de schepping van de mens ligt de goddelijke logos, het ‘woord’ ten grondslag.
We bevinden ons nu in de 4de incarnatiefase van de aarde. (zie ook aanvullende informatie)
Het begin van mensheid ligt op de oude Saturnusfase, de 1ste incarnatie fase van de aarde. Voor Saturnus was er geen tijd, geen ruimte en beweging. Alles vond gelijktijdig plaats.
Op oude Saturnus wordt door de geestelijke machten ons fysieke lichaam en wel specifiek de zintuigen als een, niet zichtbaar, warmtelichaam aangelegd. Dit fysieke lichaam is enkel waarneembaar door de steeds weer wisselende warmte verschillen. Het bewustzijn van deze prille mens bevindt zich op mineraal niveau. Het is goed om ons te realiseren dat de zintuigorganen als bijvoorbeeld: oog, oor, evenwichtsorgaan en slakkenhuis (cochlea) al in de oude Saturnusfase zijn aangelegd. Vervolgens zijn deze zintuigorganen door de oude Zonnefase, door de oude Maanfase mee gegaan en dienen nu ons mensen op aarde nog steeds.
De 2de incarnatiefase van de aarde is de oude Zonnefase. Hier op de zon krijgt de mens zijn etherlichaam of vormkrachtenlichaam. Aan het warmtelichaam (niet zichtbare fysieke lichaam) wordt nu ‘het leven’ toegevoegd. Het fysieke lichaam ondergaat een vormverandering: de klieren worden aangelegd. Het bewustzijn verheft zich nu tot het plantenbestaan.
De 3de incarnatiefase van de aarde is de oude Maanfase. In de maanfase voegt zich het lichtende sterrenlichaam, het astraallichaam toe. Ook nu ontstaat er een vormverandering van het fysiek-etherisch warmtelichaam: het zenuwstelsel ontstaat. Op de oude Maan ontstaat een dierlijk bewustzijn.
De 4de incarnatiefase is de aarde zelf. Hier zien we, als de maan uitgestoten is, dat er aan het fysiek-etherisch-zielelichaam het ‘ik-ben’ toegevoegd wordt. Ook nu weer een vormverandering van het fysiek-etherisch-zielelichaam: het bloed wordt een onderdeel van het menselijk lichaam. Met het bloed is het menselijk ‘ik’, de geestelijke individualiteit verbonden. Op aarde ontstaat door de ontwikkeling van het ‘ik’ het denken en zo het zelf-bewustzijn.
Dat aan de schepping van de mens de goddelijke Logos, het ‘Woord’ ten grondslag ligt zien we ook aan de tekst van Johannes 1 vers 1-5: In het oerbegin was het scheppende Woord en het Woord was bij God en het Woord was God. Alles is door het Woord geworden en niets van het gewordene is anders dan door het Woord ontstaan. In het Woord was het leven en het leven was het licht der mensen. En het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet begrepen.
In deze twee laatste zinnen ligt de gehele schepping verborgen. De goddelijke Logos, het Woord staat aan het begin van de schepping. In het begin was het ‘Woord’, dit is de oude Saturnusfase. Op de oude Saturnus wordt het fysieke lichaam als een warmte-organisme aangelegd. En het Woord was het ‘leven’. Het levenslichaam of etherlichaam wordt in de oude Zonnefase toegevoegd. En het ‘leven’ werd ‘licht’. Het ‘licht’, het sterrenlichaam of astraallichaam wordt in de oude Maanfase toegevoegd. En het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet begrepen. Het menselijk ‘ik’ is een aarde-ik, een gespiegeld ik van ons hoger-Ik. Een hoger-Ik wat in de geestelijke wereld achtergebleven is. Dit aarde-ik verbindt zich met de duistere fysiek-zintuigelijke wereld waaruit de goden zich teruggetrokken hebben. Hier kan de mens in vrijheid eigen morele keuzen maken los van kerk, familie en tradities. Duister is deze fysiek-zintuigelijke wereld omdat we het contact met de geestelijke wereld zijn kwijt geraakt. De opdracht van de huidige mens is de weg naar de geestelijke wereld, naar het ‘licht’, naar de Christus terug te vinden. Christus is het licht dat in de duisternis schijnt.
2. De hoofdtijdperken en de cultuurfasen van de aarde
Na de Saturnusfase, de Zonnefase en de Maanfase ontstaat de aarde.
De ontwikkeling van de aarde kent zeven hoofdtijdperken.
- Pooltijd
- Hyperboreïsche periode (uittreding zon uit de aarde)
- Lemurische periode (maan wordt uit aarde gestoten. Begin aarde zoals wij die kennen)
- Atlantis (Atlantis gaat ten onder in de zondvloed)
- Na-Atlantische hoofdtijdperk (Christus geboorte, sterven en opstanding op aarde)
- Zesde hoofdtijdperk (terugkeer van de maan)
- Zevende hoofdtijdperk (hereniging met de zon)
Elk hoofdtijdperk kent weer zeven cultuurperioden. Wij bevinden ons nu in de vijfde cultuurperiode van het na-Atlantische (vijfde) hoofdtijdperk. De opdracht van de mens, in de vijfde cultuurperiode, is de ontwikkeling van de bewustzijnsziel of te wel het in vrijheid ontwikkelen van zijn ‘ik’, los van goden bemoeienis. Deze vrijheid - om zich als ‘ik’ krachtig te ontwikkelen - vindt het ‘ik’ in de fysiek-zintuigelijke wereld waaruit de goden zich hebben teruggetrokken.
Een belangrijk hoofdtijdperk in de aarde-ontwikkeling: de Lemurische periode.
Lemurie is het derde hoofdtijdperk in de aarde-ontwikkeling. Ten tijde van Lemurie is de aarde nog week, de planten en dieren leven in een wereld waar lucht en water nog niet gescheiden zijn. Als de aarde langzaam mineraliseert, verhardt, dan zien we de mens pas zichtbaar worden. in de Lemurische tijd voegt zich het ‘ik’ bij de mens. In de vijfde cultuurperiode van Lemurie grijpt Lucifer in bij de mens. hij scheidt de mens in man en vrouw. Met deze ingreep helpt hij de mensheid vooruit. Hij creëert door zijn ingreep de seksuele liefde van man en vrouw. De planeet aarde is de planeet van de wijsheid die de overgang moet maken naar de planeet van de liefde en de lichamelijke liefde van man en vrouw is het begin. Wat moet volgen is de liefde van de mens voor het gezin (aartsengel Gabriël bij betrokken), de liefde van de mens voor het ‘ik’ van de andere mens (aartsengel Michaël) en tot slot liefde van de mens voor de mensheid (Christus is hier onze helper en voorganger).
Duur van een cultuurperiode en leeftijd van de aarde
Hoe lang duurt een cultuurperiode, een hoofdtijdperk? Hoe oud is de aarde? Een cultuurperiode duurt 2160 jaar. Een hoofdtijdperk heeft zeven cultuurperioden. De duur van één hoofdtijdperk bedraagt 7 x 2160 jaar =15120 jaar. De aarde is nu bezig aan zijn 5de hoofdtijdperk en 5de cultuurperiode (na-Atlantische cultuurperiode). Sinds de schepping van de aarde zijn dus: 69732 jaar verlopen (5 x 15120 jaar + 4x 2160 jaar + 612 jaar er nog bij van de 5de cultuurperiode). (dit alles na te lezen in Apocalyps voordrachten, Wetenschap van de geheimen van de ziel, Akashakroniek)
3. Lucifer en Ahriman
De ontwikkeling van de mensheid wordt begeleid door twee ‘tegenstrevende’ machten: Lucifer en Ahriman. ‘Tegenstrevend’ tussen haakjes omdat deze machten de mens ook helpen in zijn ontwikkeling om mens te worden en de Christus te vinden.
Rudolf Steiner heeft – samen met Edith Marion, een Engelse beeldhouwster – een negenenhalf meter hoog houten beeld gemaakt: de mensheidsrepresentant. Dit beeld laat ons zien hoe Christus de beide machten - Lucifer en Ahriman – scheidt en op een gepaste afstand houdt zodat het middengebied van de mens open kan blijven en zich kan en mag verbinden met de Christusimpuls. Hieronder een foto van het negenenhalf meter hoge beeld en rechts een uitvergroting van het hoofd van Christus.
Zie voor foto bij kopje foto's
De mensheidsrepresentant. Negenenhalf meter hoog houten beeld dat te zien is in het Goetheanum in Dornach. We zien, als we voor het beeld staan, links onder en links naast de Christus Ahriman die naar omhoog kijkt. Daarboven zien we Lucifer naar beneden kijken. Aan de rechterkant zien we een vallende Lucifer. We zien de Christus met zijn rechterarm omlaag gericht waarmee hij Ahriman in de afgronden van de aarde kluistert. We zien de linkerhand omhoog gericht: daarmee breekt Christus de vleugels van Lucifer waardoor deze in de diepte stort. Christus staat daar als de in zichzelf belichaamde liefde.
Lucifer
Wie zijn die machten? Lucifer (in de bijbel Diabolos), vorst van het uiterlijk licht, is vanaf het begin betrokken bij de mensheidsontwikkeling. Hij was het die in de vijfde Lemurische periode de mens in man en vrouw scheidt. Met deze daad staat Lucifer aan het begin van de seksuele liefde. Deze seksuele liefde (Lucifer), waar we als mensen verdwaald in kunnen raken, kan ons helpen om liefde te ontwikkelen voor het gezin (aartsengel Gabriël), liefde voor de andere mens, het andere ‘ik’ (aartsengel Michael) en tot slot liefde te ontwikkelen voor de mensheid (Christus).
Lucifer ontleent zijn macht aan het werken in de gewaarwordingsziel. Hij wekt hier driften, begeerten en lusten op. Lucifer staat aan de basis van ons denken en hij wil dat wij boven de zintuigelijke waarnemingen uitstijgen door begrippen en concepten te ontwikkelen. Lucifer geeft ons de fantasie en zo ook de mogelijkheid om kunstzinnig bezig te zijn. Het kunnen beleven van de schoonheid van een schilderij is de kracht van Lucifer. Eigenlijk houdt Lucifer niet van de aardemens. Het liefst had hij gewild dat de ontwikkeling van de mens na de oude-Maan gestopt was.
In het lichaam werkt Lucifer oplossend, koortsig. Hij werkt in alle ‘oplossende processen’ van mond, maag en darmen.
Ahriman
Ahriman, vorst van de duisternis, wordt in de bijbel Satan genoemd. Hij is een verdichtende macht die in het lichaam scleroserend, verhardend werkt en zo de ouderdom brengt en tot slot de dood. Het is de vorst van de verdichting die de mens uit de hemel laat binnentrekken in het aardse omhulsel.
Ahriman heeft pas macht gekregen in de Griekse tijd toen een deel van het levenslichaam zich los maakte van zijn opbouwende taak in het lichaam. Dit vrije deel van het etherlichaam dient de ontwikkeling van de verstandsziel en zo de ontwikkeling van het denken. Lucifer heeft zijn aangrijpingspunt in de ziel, in het astraallichaam (gewaarwordingsziel) en zorgt voor driften en begeerten. Ahriman heeft zijn aangrijpingspunt in het levenslichaam, in het etherlichaam en zorgt voor dwaling in het denken door het denken te verbinden met het dode en het boze.
Ahriman streeft ernaar dat heel ons denken tot een beleving van het hoofd wordt, dat ons denken zich enkel en alleen richt op het fysiek-zintuigelijke. ‘Laat je alleen leiden door wat het verstand en de zinnen leren’ (2de mysteriedrama, Beproeving van de ziel, 7de tafereel), daardoor wordt dit fysiek-zintuigelijk denken, dit hoofddenken afgezonderd van het beleven ‘van het eigen hart en het eigen wilsleven en dooft het eigen zijn uit.’ (Leitsätze, Rudolf Steiner).
Twee keer grijpt de geestelijke wereld in
Door twee ingrepen in de geestelijke wereld heeft Ahriman nog meer vat op ons mensen gekregen. Rond de 15de eeuw grijpt de eerste hiërarchie in in de menselijke constitutie. De menselijke intelligentie wordt verplaatst van het warme, enthousiasmerende hart naar het koude, op sterven na, dode hoofd-hersengebied. (zie hoofdstuk 8). Van 1845 tot 1879 vindt in de geestelijke wereld een strijd plaats van Michael tegen ahrimanische geesten. Deze ahrimanische geesten worden uit de hemel gestoten en nemen hun intrek in de hoofden van de mensen. (zie hoofdstuk 9) Beide ingrepen zorgen ervoor dat Ahriman nog meer grip krijgt op de menselijke intelligentie zodat dat de mens zich nog sterker verbindt met het dode, met het minerale. Zo kan het menselijk denken enkel het dode kennen en onderzoeken en kan het levende niet meer begrijpen en onderzoeken. Zo leidt ons Ahrimanisch geïnspireerde fysiek-zintuigelijk denken tot een evolutietheorie waar – voor het eerst in de geschiedenis – geen plaats meer is voor God.
Ahriman verschuilt zich achter data en protocollen
Ahriman zien we terug in de grote hoeveelheid data die geproduceerd worden. In 1989 wordt de eerste NHG-standaard door het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) gepubliceerd. Het betreft de NHG-standaard voor Diabetes mellitus type 11. Er zijn nu 93 NHG-standaarden verschenen. Deze NHG-standaarden, wetenschappelijk onderbouwd, horen leidend te zijn in het handelen van de huisarts. Zo zien we de NHG-standaarden vaak terug bij tuchtzaken waar het handelen van de huisarts wordt getoetst aan de standaard. ( zie onder andere van Sichem, huisarts n.p. 11-02-2022)
Na 1500 is ons door de Goden de ‘vrijheid van de wil’ geschonken. Ahriman zal er alles aan doen om deze vrije wil te elimineren. Hoe doet hij dit? Hij verzamelt data, informatie en probeert een kortsluiting te maken tussen data en beslissing. Als de info zo en zo is hoef je alleen maar dit te doen… Zo schakel je de menselijke wil uit. Protocollen zijn hier een voorbeeld van. Dat is wat Ahriman wil: de maatschappij als een datamachine inrichten zonder rekening te willen houden met het unieke, het individuele van de mens.
Werkelijk – als arts - zelf beslissen betekent dat je eerst zelf een beeld (imaginatie) van de werkelijkheid maakt. Daarna en (over)weeg je dit beeld en vel je een oordeel (inspiratie). Tot slot volgt de handeling (intuïtie). Dit oordeel is de Inspiratie-kracht die uit de geest komt. ‘Uit de geest’ betekent: uit de krachten van de etherische Christus.
- Van Sichem, huisarts np, schrijft in Medisch Contact dat de NHG-Standaarden regelmatig als maatstaf gehanteerd worden om het handelen van een huisarts te beoordelen. Hij legt uit hoe bijvoorbeeld de NHG-Standaard cardiovasculair management tot stand is gekomen. De werkgroep bestond uit 2 kaderhuisartsen en een ‘…rits cardiologen en internisten.’ Deze hooggespecialiseerde groep artsen, werkzaam in ziekenhuizen, legt op grond van wetenschappelijke data (veelal afkomstig uit de gespecialiseerde setting jps) een handelingsnorm neer voor de huisarts. De huisarts, niet werkend in een gespecialiseerde setting, ziet vaak een andere populatie dan cardiologen en internisten maar moet toch voldoen aan de NHG-Standaard. Tot zover van Sichem. De NHG-Standaarden zijn gemaakt voor de reguliere geneeskunde. In de reguliere geneeskunst wordt de mens gereduceerd, herleid tot het biochemisch model. Begrippen als levenslichaam, zielelichaam en geest worden niet erkend en spelen geen rol bij ziekte en genezing. Antroposofische geneesmiddelen werken in eerste instantie niet op de biochemie van het fysieke lichaam maar op de wezensdelen: levenslichaam, zielelichaam en ‘ik’. De antroposofische geneeskunde vraagt daarom eerst om een onderzoek van het fysieke lichaam maar daarna ook om een onderzoek naar het levenslichaam (eetlust, vitaliteit, energie, herstelkrachten, slaap etc), zielelichaam (bloeddruk, bloedarmoede, kramp, stemming, angsten, slaap, winderigheid, ontlasting etc) en ‘ik’ (warmtehuishouding, bloedarmoede, slaap, verlangen naar de toekomst , enthousiasme, idealen etc). Alles wat bij dit medisch onderzoek gevonden wordt, wordt gebundeld tot een beeld, tot een imaginatie van de onderzochte mens. vervolgens wordt er naar een bijpassend geneesmiddel gezocht wat past bij de beeld. Het geneesmiddel is veelal niet substantieel maar gepotentieerd. De uitkomst van het antroposofisch medisch onderzoek van deze ‘gehele’ mens met bijvoorbeeld een hart-vaataandoening (cardiovasculair) is sterk individueel en kan verschillen van een andere patiënt met dezelfde hart-vaataandoening op fysiek lichaamsniveau. Het is te begrijpen dat dit handelen van de antroposofische huisarts niet te vatten is in een NHG-Standaard.
4. De fysieke-zintuigelijke wereld: waar het aarde-ik zich zonder bemoeienis van de goden ontwikkelt
Rudolf Steiner vertelt in zijn boek De wetenschap van de geheimen van de ziel dat de na-Atlantische mens (zie aanvullende informatie) de ‘…verovering van de fysiek-zintuigelijke wereld.’ als opdracht heeft. En, zegt hij er dan meteen bij dat dit ‘…tot vervreemding van de geestelijke wereld moest leiden.’ (Wetenschap v/d geheimen v/d ziel bld. 248)
De opdracht van de na-Atlantische mens is: zich verbinden met het materiële, het dode. Zijn denken moet wakker worden aan de fysiek-zintuigelijke wereld. Deze dode minerale wereld is een wereld die verlaten is door de goden en daarom een wereld waarin de mens zijn aarde-ik in vrijheid kan ontwikkelen zonder bemoeienis van de goden. Bij vrijheid hoort ook de mogelijkheid tot dwalen. En dat is wat de mens nu is: buitengesloten van de geestelijke orde van de goden maar daardoor vrij van godenbemoeienis in zijn waarnemen en denken. Zo heeft de mens de vrijheid gekregen om zelf richting aan de wereldontwikkeling te geven met tegelijkertijd de bevoegdheid te mogen dwalen.
Binden aan de fysiek-zintuiglijke wereld brengt eenzaamheid in de geestelijke wereld
De na-Atlantische mens heeft als opdracht zich met de fysiek-zintuiglijke wereld te verbinden. Hij betaalt hier wel een prijs voor want: hoe steviger hij zich verbindt met de fysiek-zintuigelijke wereld des te meer verbindt Ahriman zich met zijn ziel en nestelt zich in zijn ziel. Hoe meer Ahriman zich in de ziel inleeft hoe meer macht hij dan ook na de dood behoudt over deze ziel. (zie Intermezzo: Odysseus en de gestorven zielen in de onderwereld)
In de 1ste na-Atlantische cultuurperiode, de oud-Indische, was de macht van Ahriman nog gering. De Indiër ervoer het fysiek-zintuiglijke leven als een illusie als maya en zo was de macht van Ahriman na de dood maar gering over de gestorven ziel van de Indiër.
De Perzen, in de 2de na-Atlantische cultuurperiode, waren daarentegen sterk gericht op de aarde, op de fysiek-zintuiglijke wereld. Ahriman zou zich stevig in de perzische ziel gevestigd hebben ware het niet dat Zarathustra door de leer van de Lichtgod (Ahura Mazdao) aan de Perzen duidelijk maakte dat ‘…achter de fysiek-zintuiglijke wereld, de wereld der lichtgeesten staat.’ Zo zorgde de leer van de Lichtgod dat Ahriman zich niet in de ziel van de Pers kon nestelen.
In de 3de na-Atlantische cultuurperiode, de Egyptisch-Chaldeeuwse tijdperiode bereidt Toth (god van wijsheid, magie, schrijven) de Egyptische mens voor op het leven na de dood, op het leven met de lichtgeesten. Maar het lukt de Egyptenaar steeds minder om door de fysiek-zintuiglijke sluier heen te kijken. Zijn ziel raakt dan ook na de dood vertroebeld.
Steeds meer krijgt Ahriman de kans zich met de menselijke ziel te verbinden. Op aarde zorgt de verbinding van Ahriman met de menselijke ziel ervoor dat de fysiek-zintuiglijke wereld als enige ware wereld erkend wordt en de geestelijke wereld ontkend wordt. Na de dood reist Ahriman met de ziel mee en zorgt Ahriman ervoor dat de mens in de geestelijke wereld vereenzaamt en dat de mens in het dodenrijk enkel op zichzelf gericht is. Wordt deze mens vervolgens opnieuw geboren dan wordt hij als een egoïst geboren. (wetenschap v/d geheimen v/d ziel bld.246)
Zo wordt de dood en het leven na de dood voor de Griek een steeds groter probleem omdat hij, de Griek, een grootse cultuur schept die verbonden is met de fysiek-zintuigelijke wereld. Zo krijgt Ahriman steeds meer vat op zijn ziel. Ahriman nestelt zich in zijn ziel en maakt ook na het sterven de overgang mee van de ziel naar de geestelijke wereld, de wereld van de gestorvenen. De mensenziel – vervuld van en verbonden met Ahriman – vereenzaamt na de dood in de geestelijke wereld. Het is een wereld zonder licht waar schaduwen zonder bewustzijn leven.
Intermezzo: Odysseus en de zielen in de onderwereld
In Homerus Odyssee wordt beschreven hoe Odysseus naar de onderwereld, de wereld van de gestorvenen (Hades) reist om daar de blinde profeet Teiresias te raadplegen. Van hem wil hij horen hoe en of hij naar zijn geliefde Ithaka kan terugkeren en wat hij mogelijk op zijn reis kan tegenkomen. In de onderwereld ontmoet hij onder andere Achilles die door Paris - tijdens de strijd om Troje - gedood is.
Als Achilles Odysseus ziet zegt hij:
‘Edelgeboren zoon van Laërtes, gevatte Odysseus,
waaghals, kun je een nog vermeteler waagstuk verzinnen,
jij die durft naar de Hades te gaan waar gestorvenen wonen,-
schaduwen zonder bewustzijn, die schijngestalten der doden?’
Odysseus antwoordt Achilles dat hij de ziener Teiresias wil raadplegen. Maar zegt Odysseus vervolgens tegen Achilles:
‘Jij, Achilles
bent evenwel de gelukkigste man die bestond of bestaan zal.
Vroeger, toen je nog leefde, genoot je bij ’t volk der Achaeërs
de eer van de goden. Nu heers je als koning over de doden,
hier in dit oord. Beklaag je dus niet dat je dood bent, Achilles!’
Maar Achilles antwoordt hem somber:
‘Stel toch de dood niet te mooi voor, stralende koning Odysseus!
Liever deed ik op aarde als dagloner dienst bij een vreemde,
Iemand die het niet breed heeft en weinig het zijne kan noemen,
Dan over alle doden en schimmen als koning te heersen.’
Achilles ervaart de onderwereld, de wereld van de gestorvenen als een plek waar ‘schaduwen zonder bewustzijn’ leven. Een onderwereld zonder licht.
Na de kruisdood stelt Christus paal en perk aan de macht van Ahriman in het dodenrijk
Dan, 747 jaar na het begin van 4de na-Atlantische cultuurperiode vindt het mysterie van Gogoltha plaats. Na de dood aan het kruis stelt hij, Christus
‘…paal en perk aan de macht van Ahriman. Van dit ogenblik af werd het gebied, dat de Grieken een ‘schimmenrijk’ noemden doorflitst door de geesteslichtstralen (Geistesblitz) die aan de wezens van dat gebied toonden, dat daar weer licht zou komen. Wat door het ‘Mysterie van Golgotha’ voor de fysieke wereld was verworven, wierp zijn licht in de geestelijke wereld.’ (wetenschap v/d geheimen v/d ziel bld.251)
In het Credo van de Christengemeenschap wordt de komst van Christus in het dodenrijk als volgt geformuleerd:
‘De Christus Jezus heeft onder Pontius Pilatus de kruisdood geleden en werd in het graf der aarde verzonken.
In de dood werd hij de bijstand van de gestorven zielen, die hun goddelijk zijn verloren hadden; toen overwon hij de dood, na drie dagen.’
5. Het loslaten van de kosmische intelligentie door Michaël
Eonen lang beheert Michaël vanaf de zon de ‘kosmische intelligentie’. Vanaf 400 n.Chr. laat Michaël de kosmische intelligentie los en druppelt zij langzaam als regen op de aarde neer. Deze periode van loslaten beslaat ongeveer duizend jaar: van 400 n.Chr. tot 1413 n.Chr. Het einde van dit ‘loslaten’ valt samen met het begin van het tijdperk van de bewustzijnsziel in 1413 n.Chr. Het ‘ik’ van de mens is nu krachtig genoeg om zelfstandig gedachten te vormen. ‘De kosmische intelligentie werd aards, met andere woorden, het denkvermogen schoot wortel in de hersenen van de mensen.’(bld.228 karmavoordrachten)
Wat wordt er bedoeld met ‘kosmische intelligentie’?
Hier op aarde wordt met ‘intelligentie’ bedoeld: het vermogen tot denken of het vermogen waarnemingen te ordenen en daar een oordeel over te vellen. (v.Dale)
Onder kosmische intelligentie wordt verstaan:
‘De Intelligentie is de essentie van de scheppingskracht waarmee de kosmos is gevormd. De goddelijke scheppingskracht die in het Johannes-evangelie als de Logos, als het ‘Woord’ bestempeld wordt. Het spoor van deze kracht drukt zich uit in de schoonheid en de harmonie die in de kosmos te vinden zijn. In de harmonie ook van de relaties – ‘die gegenseitige Verhaltensmassnahmen’ – van de hogere hiërarchieën onderling.’ (nawoord Hans Peter van Manen, bld. 227 karmaonderzoek 3)
Voordat Michaël deze kosmische intelligentie losliet, werd vanuit de geestelijke zonnesfeer deze kosmische intelligentie, deze vormende substantie over de werelden verdeeld. De zonne-aartsengel Michael was de beheerder van deze kracht. Deze kracht straalde uit naar de aarde en inspireerde daar het denken van de mensen en straalde uit naar boven waar het voor harmonie en wijsheid zorgde.
Echter tot ver na het einde van de Alexandertijd (Alexander de Grote stierf 323 v.Chr.) was het de mensen duidelijk dat de intelligentie van oorsprong niet persoonlijk was maar geschonken werd uit de geestelijke wereld. Zo ‘…waren de mensen zich er altijd van bewust dat als iemand intelligent was, hij niet zelf die intelligentie voortbracht maar dat die hem geschonken werd uit de geestelijke werelden. Als iemand een verstandige gedachte had, schreef hij het verstandige karakter van die gedachte toe aan de inspiratie van geestelijke wezens.’ (Missie van Michael GA194) Het is echt iets van deze tijd om een verstandige gedachte aan jezelf toe te schrijven. Hoe komt dat? Dat komt omdat: ‘…het beheer van de intelligentie uit de handen van Michael in de handen van de mensen is overgegaan.’ (Missie van Michael GA194) Dus de mens van voor 1413 n.Chr. werd nog geïnspireerd, de mens na 1413 n.Chr. is eigenaar de losgelaten kosmische intelligentie.
Voordat echter deze kosmische intelligentie kon worden opgenomen moest de mens zich scholen, oefenen om de ‘gedachte’ vast te houden, de ‘gedachte’ eigen te maken. Steiner wijst er in zijn voordrachten herhaaldelijk op dat tot en met de Griekse cultuur de mensen geen principieel verschil beleefden tussen gedachte en waarneming. Als wij naar een plant als vingerhoedskruid kijken, dan zien wij kleur, vorm, lengte en massa. Deze fysiek-zintuigelijke aspecten van de plant beleven we niet in ons maar zij komen van buitenaf op ons toe. Vervolgens kunnen we over dat wat we zien nadenken. Daarbij vormen we gedachten in ons zelf over de plant. De Griek echter beleefde dat er vanuit de plant gedachten - als van buitenaf - op hem toe kwamen.
Denk aan een klok. De klok is door een klokkenmaker gemaakt, bedacht. In de klok bevindt zich de gedachte (de wijsheid) van de klokkenmaker. Kijken wij naar de klok dan kunnen bij onszelf de gedachten opkomen hoe en op welke manier de klokkenmaker de klok heeft gemaakt. In de Griekse tijd kwam de wijsheid, de gedachte vanuit de plant je tegemoet. 'Dat wil zeggen, zoals wij bij een boomblad de vorm en de groen kleur waarnemen als iets dat niet uit onszelf stamt maar naar ons toekomt, zo beleefde de Griek bij een gegeven ding de bijbehorende gedachte als van buitenaf op hem toekomend.’ (Nawoord Hans Peter van Manen, Karmaonderzoek 3, bld.228)
De oude Griek heeft een open ziel en voelt zich nog voor een deel één met de scheppende wereld van de goden buiten hem. Hij leeft nog voor een deel in deze scheppende wereld buiten hem. Hij kan nog ‘in de dingen denken’ doordat de gedachten op hem toestromen. Zo kon de Griek nog – middels de gedachten die op hem toekwamen – aflezen of een plant geneeskrachtig was.
Socrates
Maar de opdracht van de Griek is te leren om de gedachten – die van buitenaf op hem toekomen – te eigenen, in eigen beheer te nemen. Het is Socrates (469-399 v.Chr.) die de Griek leert niet meer te denken in maar te denken over bijvoorbeeld de natuur buiten hem.
‘Dan stimuleert de filosoof Socrates dat de gedachten en daarmee het denken meer in eigen beheer van de mens komt. Dit doet Socrates door elke Griek die hem met een dringende vraag bezoekt voortdurend vragen te stellen. Socrates dwingt zo de mens zelf eigen gedachten te creëren. Hij accepteert niet meer dat de gedachten van buiten komen. ‘Néé, zegt Socrates: ‘pak de gedachte en stel deze gedachte centraal in je ziel, beschouw hem, bewerk hem en ga er mee aan de slag’. Socrates zegt vrij vertaald: De gedachte dient vol overgave gekoesterd te worden omwille van zichzelf want alleen de ware gedachte kan het handelen een morele inhoud geven. Wie kan rechtvaardig handelen als hij niet weet wat rechtvaardigheid is!’ (Van Aristoteles tot Steiner. (De metamorfose van het denken, John van Schaik (red), uitgeverij Vrij Geestesleven)
Socrates is de zoon van een vroedvrouw. Hij vergelijkt zijn werk met het werk van een vroedvrouw: door steeds weer vragen te stellen helpt hij de andere mens om het ‘juiste inzicht te baren’. (maieutiek) Door zichzelf van de domme te houden dwingt hij de ander om naar binnen te gaan, zelf gedachten te vormen. Socrates leert de mens om zich niet meer over te geven aan de gedachten die van buitenaf op hem toe komen. Hij wil dat de Griekse mens zich de gedachte van buiten eigent en zelf moreel verantwoordelijk voor is en niet meer de goden. ‘Zo wordt de mens nu vanuit zijn eigen ziel verantwoordelijk voor zijn denken en vervolgens ook voor zijn handelen en de daaruit voortvloeiende moraliteit. Socrates zegt eigenlijk dat het ‘overgeven’ aan de geopenbaarde, van buiten komende gedachten niet meer voldoende is. Hij vraagt de mens om een zelfstandig denker te worden met een eigen gedachtewereld. Een gedachtewereld waar hij, als mens, alleen verantwoordelijk voor is en niet meer de goden’ (Dementie, gezichtspunten vanuit de antroposofie, jpvds)
Ahriman probeert zich meester te maken van het menselijk denken
Op het moment dat Michaël het beheer over de kosmische intelligentie loslaat probeert Ahriman zich ervan meester te maken. Ahriman wordt hierbij geholpen door een ingreep van de eerste hiërarchie (Serafijnen, Cherubijnen en Tronen) rond het begin van de 15de eeuw. Zij zijn het die de gehele lichamelijke constitutie van de mens omgooien en ervoor zorgen dat het denken vanuit het warm kloppende enthousiasmerende hart naar het, op sterven na, bijna dode hoofd, de hersenen wordt verplaatst. De mens neemt vanaf dit moment de wereld niet meer waar vanuit het hart maar vanuit het hoofd. (Zie ook hoofdstuk acht) Deze verhuizing was nodig omdat het hart een open werkplaats is en blijft voor geestelijke krachten die voortdurend hun beelden en gedachten in de mens neerleggen. Hier in het midden gebied is de mens niet vrij. In het hoofd, in het zenuw-zintuiggebied, wordt de mens wakker aan de dode, door de goden verlaten, materiële wereld buiten hem. Hier in deze materie wereld voelt Ahriman zich thuis. Ahriman leert de mens dat hij niets meer is dan materie, dan een complex samenspel van biochemische processen. Hij leert de mens dat geest, ziel en leven afgeleid zijn uit deze ingewikkelde biochemische processen. Het is voor het eerst in de geschiedenis dat de mens formuleert dat hij niet meer afstamt van de Godheid (evolutie theorie).
Aan ons mensen wordt gevraagd om de gevallen kosmische intelligentie, die verworden is tot ‘een lijkdenken’, weer – met de hulp van Christus - om te vormen en terug te brengen naar het hart zodat Michaël het weer in ontvangst kan nemen.
6. De middeleeuwen: Waar komen onze gedachten vandaan?
Rond de 13de eeuw spelen er twee belangrijke vragen.
Als eerste:
Waar komen de gedachten die ik in mijzelf denk vandaan en zijn deze gedachten die ik in de loop van mijn leven verzameld heb mijn individueel eigendom of gaan ze na mijn dood weer op in de ‘pan-intelligentie’?
Als tweede:
Hoe moet ik de fysiek-zintuigelijke werkelijkheid om mij heen interpreteren. Is alles wat ik zie voortgekomen uit materie en zijn in materie potentieel alle vormen voorhanden (Nominalisten) of is materie onder geordend aan het hogere idee uit de geestelijke wereld (Idee-realisten)?
Hieronder behandelen we de eerste vraag. De tweede vraag over de idee-realisten en de nominalisten komt in hoofdstuk zeven aan de orde.
Thomas van Aquino
Thomas van Aquino werd in 1225 op het kasteel Rocco, dichtbij het stadje Aquino (Italië) geboren. In 1243 trad hij toe tot de orde der Dominicanen en koos zo voor een leven van studie en prediking. Thomas leefde in de tijd van de verstands-gemoedsziel (747 v.Chr.-1413 n.Chr.). In die tijd had het ‘ik’ van de mens een deel van de ziel omgevormd tot gewaarwordingsziel en een deel van het levenslichaam omgevormd tot verstands-gemoedsziel. Pas in 1413 zou het hoger-Ik een deel van het fysieke lichaam ombouwen tot de bewustzijnsziel en zou het aardse ‘ik’ zich in zijn volle kracht op aarde kunnen verwezenlijken. Tot die tijd (1413) waren de mensen met hun ‘ik’ nog niet volledig op aarde aangekomen. Zo ervoeren de medebroeders van Thomas van Aquino (orde van de Dominicanen) nog dat de doden tot hun spraken, dat de doden hen in de nacht op zochten.
Het denkt in mij!
De 12de- en 13de-eeuwse mens had een ander denken, een ander beleven van ‘de gedachten’ in hem dan wij. Ten eerste was het denken, het pakken van de gedachten een inspannend gebeuren, waar je moe van werd. De 12de-eeuwse mens zegt ‘ik voel’ en ‘ik wil’ maar hij zegt niet ‘ik denk’. Nee, hij zegt ‘…het denkt in mij…’ (1-7-1924 Karmaonderzoek 3)
Dit is een compleet andere beleving van het denken die wij nu als mensen hebben. Wij ervaren dat wij bezitter en eigenaar van onze gedachten zijn. Het denken en dus het vormen van gedachten gaat nu automatisch en maakt van elke gedachte een persoonlijke gedachte.
Waar komen onze gedachten vandaan?
Maar, met dat de 12de-eeuwse mens sprak: ‘…het denkt in mij…’ kwam de vraag naar boven waar de gedachten dan wel vandaan kwamen? In de 13de eeuw ervoer men dat de gedachten van de mens van buiten kwamen en wel uit de ondermaanse sfeer. Wij kennen de aarde met daar omheen cirkelend de maan en vervolgens in een nog grotere cirkel: mercurius en respectievelijk venus. Zo werd er gesproken over een vaste aarde met daarom heen de ondermaanse sfeer (sublunaire sfeer). En in deze maansfeer ‘…in de ether, die omhoog reikt tot aan de maan, bevinden zich gedachten. En zoals wij zeggen dat we zuurstof uit de lucht ademen, zo zeiden deze mensen (…) we nemen de gedachten waar, we nemen de gedachten in ons op. En zij waren zich bewust van dit opnemen.’ (1-7-1924 Karmaonderzoek 3)
De tegenwoordige mens ervaart dit anders. Hij heeft ‘…de voorstelling namelijk dat de gedachten in hemzelf hun oorsprong hebben: wat op hetzelfde neer zou komen als wanneer hij zou denken dat de zuurstof die hij in zich opneemt niet van buiten werd opgenomen maar in hemzelf zou ontstaan.’ (1-7-1924 Karmaonderzoek 3) Maar voor de vroeg-middeleeuwse mens was het een diepe ervaring: ‘…mijn gedachten zijn niet mijn eigendom: ik mag eigenlijk niet zeggen ‘ik denk’, maar gedachten zijn er, en ik neem deze gedachten in mij op.’ (1-7-1924 Karmaonderzoek 3) Deze mens ervoer dat de gedachte zich in de sublunaire sfeer bevond, dat zij gedurende het leven gedachten inademden en bij het sterven al deze gedachten weer uit ademden. De mensen stelden het zich zo voor: we houden onze gedachten vast, en wel gedurende de tijd van ons leven, en we ademen weer uit, in de wijdheid van de kosmos als we door de poort van de dood gaan.’ (1-7-1924 Karmaonderzoek 3)
Het verzet tegen de gedeelde intellect, de pan-intelligentie van Averroës
In de hoge middeleeuwen (1000 -1250 na Chr.) beleefde de mens dat hij samen met anderen uit de gemeenschappelijke ondermaanse gedachtensfeer zijn gedachten haalde, inademde en dat deze opgenomen gedachten na de dood weer uitgeademd werden in de ondermaanse sfeer. Deze voorstelling, dat gedachten afkomstig waren uit een gemeenschappelijke ondermaanse sfeer en dat deze gedachten daar weer naartoe terugkeerden na de dood, werd vooral verdedigd door Averroës (1126-1198) een vertegenwoordiger van islamitische na-Aristotelici. Averroës, arts, jurist en filosoof, heeft het over een pan-intelligentie die zich in ieder mens spiegelt. De stip in het midden is de, naar alle kanten uitstralende, pan-intelligentie. Er omheen staan de mensen die een onderdeel van de spiegel zijn en waarin de pan-intelligentie zich spiegelt. Averroës zag de intelligentie nog als een kosmische intelligentie waarvan Michael tot 400 n. Chr. de beheerder was. 'Het verstand, de intelligentie was voor Averroës volgens de traditie uit de oude Michael-tijd een pan-intelligentie, een ongedeelde intelligentie. De hoofden van de verschillende mensen spiegelden die intelligentie. Dus als het hoofd van de mens niet werkte dan was er geen individuele intelligentie.’ (1-8-1924 Karmaonderzoek 4)
Averroës stelt het pan-intellect boven de individuele mens staat en daarmee sluit Averroës het individuele voortbestaan van het intellect na de dood uit. De ziel en al zijn gedachten gaan na de dood op in de al-geest.
De Dominicanen: de mens is een individu en heeft een eigen gedachtenwereld
Zou deze voorstelling van de pan-intelligentie – namelijk dat de mensen uit een gemeenschappelijk bron van gedachten putten en dus geen eigen intellect bezitten maar een gedeeld intellect – in Europa vaste grond hebben gekregen dan zou de Europese mens maar een zwak ‘ik-gevoel’ hebben kunnen ontwikkelen. Hij had dan niet na 1413 drager van de bewustzijnsziel kunnen worden en kunnen zeggen ‘Ik denk dus ik ben’. Hij had steeds weer en steeds meer zijn blik gericht op het ondermaanse en zich daar niet van los kunnen maken omdat hij wist ‘Het denkt in mij’.
‘De mensen zouden steeds meer hun blik gericht hebben op wat er zo algemeen in de ondermaanse sfeer rondom hen golft en weeft als overblijfsel van de mens die hierop aarde heeft geleefd. Ze voelden het geestelijke van de aarde. Ze zouden zich niet als een los individueel mens gevoeld hebben want ze voelden ‘het denkt in mij’.(1-7-1924 Karmaonderzoek 3)
De Dominicanen bestreden de opvatting dat de individuele gedachten na het sterven ‘…golven en weven…’ in de wereldether (ondermaanse sfeer). Zij stelden streng en vol vuur: ‘De mens is een individu en je moet je richten op wat van de mens als individu door de poort van de dood gaat en niet op wat in de algemene wereldether oplost.’ (1-7-1924 Karmaonderzoek 3) Nogmaals: deze opvatting – dat de individuele gedachten na het sterven opgaan in de wereldether - zou de ontwikkeling van de bewustzijnsziel in gevaar brengen. Thomas van Aquino, behorend tot de orde der Dominicanen, bestreed de idee van het pan-intelligentie oftewel de stelling dat de mens slechts aan één intellect deel neemt. (Want, zo werd er geredeneerd: als er slechts één intellect is waaruit de mens zijn gedachten haalt aan dan kan er geen verschil zijn tussen Jezus en Judas. En dat is heiligschennis. (Bonaventura, fransciscaanse filosoof, theoloog, 1236 tot 1243)
Met kracht en vuur stelde Thomas: De mens is een individu en hij moet zich richten op dat wat hij als individueel gedachtegoed door de poort van de dood draagt.
7. De middeleeuwen: de idee-realisten en de nominalisten (hoofdstuk 7 is voor een deel overgenomen uit: Dementie, gezichtspunten vanuit de antroposofie, jpvdsteen)
We gaan nu in op de tweede vraag:
Hoe moet ik de fysiek-zintuigelijke werkelijkheid om mij heen interpreteren. Is alles wat ik zie voortgekomen uit materie en zijn in materie potentieel alle vormen voorhanden (Nominalisten) of is materie onder geordend aan het hogere idee uit de geestelijke wereld (Idee-realisten)?
De idee-realisten
In de middeleeuwse scholastische traditie zijn twee stromingen te onderscheiden: de nominalisten en de idee-realisten. Thomas van Aquino behoort in de scholastische traditie tot de idee-realisten. De idee-realist stelt dat substantie ontstaat uit materie welke zich op een hoger niveau geordend heeft doordat deze materie zich opengesteld heeft voor de idee. Substantie wordt hier dus hoger gesteld als materie omdat het materie is waarin de idee is opgenomen. Neem als voorbeeld ‘water’. Water kan de complexe vorm van een sneeuwvlok aannemen. We zien dat de lagere vorm water een hoger idee in zich opneemt waardoor het water een andere, hogere organisatiegraad aanneemt: de sneeuwvlok. Als de sneeuwvlok smelt, dan is de vorm, de complexe opbouw die het water aangenomen had, verloren gegaan. Echter de sneeuwvlok, nu niet meer zichtbare vorm van het water, bestaat als idee nog in de geestelijke wereld.
De idee-realist stelt dat de substantie ontstaat uit de materie die zich openstelt voor de idee. Daarbij wordt het volgende schema gehanteerd:
Ante Rem:
Dat wat als idee, begrip, bestaat in de geestelijke wereld, maar zich nog niet als organiserend principe met de materie verbonden heeft.
In Re:
Het idee heeft zich als organiserend principe medegedeeld aan de materie. Bijvoorbeeld een plant groeit. De idee verwerkelijkt zich nu vanuit de geestelijke ideeënwereld in de materie en schept op een hoger niveau substantie, welke substantie zich weer op een hogere trap verwerkelijkt en zich organiseert als plant.
Post Rem:
Wij zien de verwelkte plant. De levende plant bestaat op aarde niet meer. Wel kunnen we de levende plant, de wijze waarop het idee zich in de materie manifesteerde, in ons oproepen.
De nominalisten
Tegenover de idee-realisten staan de nominalisten (nomen=naam). De nominalisten zien geen hoger organiserend idee achter de materie staan. De idee-realist gaat er van uit dat de idee ‘wolf’ hoger is dan de individuele wolf op aarde. De nominalist zegt dat het idee, het begrip ‘wolf’ slechts een, door het verstand, bedachte naam is.
De strijd van Thomas van Aquino tegen het Arabische denken
In de 13de eeuw wordt het denken aan de universiteiten bepaald door de Arabische filosofen. Deze beroepen zich op het in het Arabisch vertaalde werk van Aristoteles. Thomas van Aquino geeft zijn mede-ordebroeder Willem van Moerbeek opdracht om een directe Latijnse vertaling van de geschriften van Aristoteles te maken. Zo kan Thomas van Aquino een halt toeroepen aan het Arabische denken dat de universiteiten infiltreert. Zijn strijd betreft vooral de beweringen van de – al eerder genoemde - Arabische filosoof Averroës. Averroës stelt dat ‘vormen niet van buiten in de materie worden gebracht maar dat in de eeuwige materie potentieel reeds alle vormen voorhanden zijn’. (12)De geest, de idee zou volgens Averroës dus onder-geordend zijn aan de materie, want uit de materie komt de vorm voort. Hier in dit Arabische denken liggen al de eerste kiemen van ons latere natuurwetenschappelijk denken. Ook het natuurwetenschappelijk denken ontkent het bestaan van de idee.
Stel de wolf eet alleen maar lam
Rudolf Steiner maakt in zijn laatste jaren in Wenen kennis met een ordepriester Vincenz Knauer (1828-1894). Knauer stond in de 19de eeuw nog midden in de strijd tussen nominalisten en realisten. Hij vertelde zijn leerlingen dat wat er als ideeën in de dingen leeft een realiteit heeft en hij daartoe nam het voorbeeld van het lam en de wolf. De nominalisten zeggen: kijk naar de wolf, kijk naar het lam. Je ziet spieren, botten en materie. ‘Wat als vorm, als idee van het lam is verwezenlijkt, dat is maar een naam.’ (19-7-1924, Arnhem, Karmaonderzoek 3) Lam is een naam, als idee is het niets reëels. Hetzelfde geldt voor de wolf. Knauer weerlegt dit als volgt: stel de wolf eet elke dag lam dan zou hij uiteindelijk een wolf moeten worden. ‘want je hoeft hun alleen maar duidelijk te maken: geef een wolf een tijdlang alleen lamsvlees te eten en verder helemaal geen ander voedsel: als de ‘idee’ lam geen realiteit heeft, niets anders is dan alleen maar een naam en als de materie in het lam alles was, dan zou de wolf langzamerhand een lam moeten worden. maar dat wordt hij niet! Integendeel, hij blijft ook verder nog ‘de realiteit wolf’.’ (19-7-1924, Arnhem, Karmaonderzoek 3) 'Bij wat wij als lam voor ons hebben, heeft de idee lam de materie als het ware aangetrokken en daaraan de juiste vorm gegeven en niet zo is het met de wolf: de idee wolf heeft de materie die in de wolf zit aangetrokken de juiste vorm gegeven.’ (19-7-1924, Arnhem, Karmaonderzoek 3)
8. Het kosmisch onweer
Dan, terwijl de leerlingen zich - in het begin van de 15de eeuw - in de bovenzinnelijke Michaëlschool(2) verzameld hebben, zien zij ‘…als het ware naar beneden kijkend naar de aarde, hoe serafijnen, cherubijnen en tronen, dus de wezens van de hoogste, de eerste hiërarchie, een geweldige daad volbrachten.’ (Karmaonderzoek 4, 28-7-24) De leerlingen horen en zien geweldige donderslagen en bliksemschichten om de aarde heen razen. De eerste hiërarchie: de serafijnen, cherubijnen en tronen (zie aanvullende informatie) brengen de kosmische intelligentie van het hart naar de organisatie van het hoofd, naar het zenuw-zintuigstelsel. De middeleeuwse mens verhuist naar het, op sterven na, dode hoofd. De harte-intelligentie wordt zo een individuele intelligentie waar de goden geen invloed op hebben. Wat er gebeurde was dat de serafijnen, cherubijnen en tronen de kosmische intelligentie naar dat gedeelte van het menselijk organisme overbrachten dat het zenuw-zintuigsysteem uitmaakt, de organisatie van het hoofd. Er was weer iets gebeurd wat in onze tijd nog niet duidelijk te zien is, wat pas in de loop van honderden en duizenden jaren duidelijk zichtbaar zal worden en wat inhoudt dat de mens totaal wordt omgevormd. Vroeger was de mens een hartemens. Daarna werd de mens een hoofdmens. De intelligentie wordt zijn intelligentie.’ (Karmaonderzoek 4, 28-7-24)
We moeten ons realiseren dat voor de start van de bewustzijnsziel, voor de 15de eeuw de goden rechtstreeks toegang hadden tot onze gedachtenwereld. Zij lieten gedachten indalen in de mens, in het hartgebied. De mens was dus voor de 15de eeuw geen soeverein heerser over zijn gedachten.
9. De val van de geesten der duisternis
In het midden van de 19de eeuw, om precies te zijn van 1841 tot herfst 1879, woedt er in de geestelijke wereld een strijd tussen Michaël en zijn scharen en de ahrimanische geesten. Michaël stoot de ahrimanische geesten uit de hemel naar de aarde waar ze vanaf deze tijd in het mensenrijk te vinden zijn en wel in de hoofden van de mensen. Het gevolg is dat we in het midden van de 19de eeuw het hoogtepunt van het materialistisch denken op aarde kunnen vinden. Dit materialistisch denken is ‘…het met het denken kunnen begrijpen van de uiterlijke, dode feiten en het niet willen in gaan op het levende.’ (Val van de geesten van de duisternis, Dornach, 14-10-1917) Sinds de herfst 1879 kan de mens zich persoonlijk verbinden en eigenaar worden van deze op aarde gevallen ahrimanische impulsen. Vanaf deze tijd kan het tot een persoonlijke ambitie van de mens worden om de wereld materialistisch te willen duiden. De mens verbindt zich – met behulp van deze ahrimanische wezens – steeds meer met de fysiek-zintuigelijke wereld, met dode materie buiten zich.
10. Samenvatting: Loslaten kosmische intelligentie, het kosmisch onweer en de val van de geesten der duisternis
We zien achtereenvolgens in de tijd de volgende gebeurtenissen:
- Het loslaten van de kosmische intelligentie door Michaël zodat de mensen een eigen zelfstandig denken kunnen ontwikkelen en daardoor eigen gedachten kunnen vormen. (400 n.Chr.) Vanaf de 15de eeuw is het denken niet meer een door Goden geïnspireerd denken.
- Het kosmisch onweer in het begin van de 15de eeuw. De eerste hiërarchie (Serafijnen, Cherubijnen en Tronen) gooit de gehele lichamelijke constitutie van de mens om. Het denken wat zich tot die tijd in het hart bevindt wordt naar het zenuw-zintuigstelsel, in het hoofd verplaatst. De mens wordt verdreven uit het warm kloppende enthousiasmerende middengebied (hart) naar het koude, op sterven na, zenuw-zintuigstelsel in het hoofd. De mens neemt de wereld sinds deze tijd niet meer vanuit het hart maar vanuit de zintuigen waar. (zie het sprookje van De Sneeuwkoningin)
- Val van de geesten der duisternis. Michaël en zijn scharen stoten de geesten van de duisternis, de ahrimanische geesten uit de hemel in hoofden van de mensen. (1841-1879)
Bovenstaande gebeurtenissen leiden er toe dat Michaël de kosmische intelligentie, zal terugvinden ‘…in een bijzondere toestand: namelijk zodanig dat het in hoge mate blootgesteld is aan de invloeden van Ahriman.’ (karma onderzoek 4, 28-7-24) Blootgesteld is aan het abstracte fysiek-zintuigelijke denken. En dit is juist de strijd waarom het nu gaat: de kosmische intelligentie, die Michael ontvallen is, is aards geworden en Ahriman wil deze geheel aards maken ‘…zodat ze werkzaam zou blijven in de vorm die ze in het tijdperk van Gabriël (aartsengel die op aarde regeerde van 1510-1879) had aangenomen. Helemaal aards moest die intelligentie worden, enkel en alleen een kwestie van menselijke bloedverwantschap, een kwestie van erfelijkheid, een kwestie van voortplantingskrachten. Dat wilde Ahriman allemaal.’ (28-7-1924, Karmaonderzoek 4)
Michael heeft zijn kosmische intelligentie losgelaten ‘…zodat de mensen de intelligentie en de vrijheid konden verwerven…’ (28-7-1924, Karmaonderzoek 4) Maar deze intelligentie kan hij alleen nu op aarde terugvinden in de hoofden van de mensen. Michaël wil binnen het aardse gebied weer heerser worden over de intelligentie. Zo komt Michael tegenover Ahriman te staan. Hij moet noodgedwongen dat verdedigen wat hij eonenlang ten gunste van de mensheid heeft beheerd. Wij mensen staan nu midden in deze strijd! Wij kunnen Michaël helpen door de aards geworden intelligentie vanuit het hoofd weer terug kunnen leiden naar het hart, terug te leiden naar Michaël.
11. Voorbereiding op hoofdstuk 12
We zien nu dat door: het loslaten van de kosmische intelligentie (400 n.Chr.), de verhuizing van het denken uit het hart naar het zenuw-zintuigstelsel (hersenen) in het hoofd en het uit de hemel stoten van ahrimanische geesten in de hoofden van de mensen op aarde, de mens wakker geworden is in de fysiek-zintuigelijke wereld. De mens is wakker geworden in de dode minerale wereld. De goden hebben zich uit deze wereld terug getrokken opdat de mens in vrijheid zijn aarde-ik kan ontwikkelen zonder de bemoeienis van de goden. Dit eigen ‘ik’, dit groeiend zelfbewustzijn ontplooit zich door een eigen zelfstandig denken waarbij de mens zelf eigenaar is van zijn gedachten. Om dit groeiend zelfbewustzijn mogelijk te maken heeft de mens in de loop van de tijd delen uit zijn ziel, levenslichaam en fysieke lichaam moeten vrijmaken zodat respectievelijk: gewaarwordingsziel, verstands-gemoedsziel en bewustzijnsziel konden ontstaan.
De volgende hoofdstukken gaan over het groeiend zelfbewustzijn (ontstaan aarde-ik) door het geleidelijk vrijmaken van delen uit ziel, levenslichaam en fysieke lichaam door het hogere-Ik.
12. Aanleg van de gewaarwordingsziel in de egyptische cultuurperiode (2907 v.Chr – 747 v.Chr)
In de egyptische tijd werkt het hogere-Ik - met behulp van de bovenzonnige kosmische krachten van Mars en Venus (mens op de drempel) - vormend en bevrijdend in op het gewaarwordingslichaam van de mens. Hierdoor wordt een deel van het gewaarwordingslichaam vrijgemaakt als gewaarwordingsziel. In de gewaarwordingsziel komen de zintuigindrukken, de waarnemingen, tot zelfbewustzijn en verinnerlijken zich vervolgens tot voorstellingen. Met het ontstaan van de gewaarwordingsziel ontstaat ook het geheugen. Het gaat hier niet om het abstracte geheugen zoals wij dit kennen maar een ritmisch geheugen wat sterk gebonden is aan de spraak. Dit geheugen lost het vroegere lokaalgeheugen af wat verbonden was met het lopen, met de ledematen en de plek op aarde waar de mens zich bevindt. (zie Dementie praktijkervaringen…)
De Egyptenaar verkent de wereld vanuit het hart
In de egyptische tijd wordt de mens voor het eerst wakker aan de wereld. Echter de plek waar de egyptische mens wakker wordt is niet het hoofd maar het hart. Dat is bijzonder. De Egyptenaar zegt niet: het denken vindt plaats in mijn hoofd. De Egyptenaar zegt:
‘Slechts met het hart kun je goed denken’ (Claudia Törpel Man denkt nur mit dem Herzen gut, Merkurstab 3-2002) en
‘Dit zien de ogen, dit horen de oren, dit ruikt de mens: zij rapporteren aan het hart. Maar het hart is het welk al het kennen doet ontstaan.’ (Frank Teichmann, Die ägyptischen Mysteriën)
Het hart is de plek waar alle zintuigwaarnemingen samenkomen, daar worden ze geordend en tot kennis verdicht; het hart geeft als het ware antwoord op de uiterlijke binnenkomende prikkels. De Egyptenaar ziet als hoofdopgave van het hart het denken. Een harteloos mens was een domkop. Iemand die het hart niet op de juiste plek heeft is een mens die zijn verstand verloren heeft.
Nogmaals: Niet in het hoofd maar in het hart komen bij de Egyptenaar alle zintuigindrukken (waarnemingen) samen, worden tot voorstellingen verinnerlijkt en tot kennis verdicht. Logica, herinnering en oriëntatie hebben hun oorsprong in het hart van de egyptische mens. Met het verinnerlijken van de zintuigindruk tot een innerlijke voorstelling ontstaat ook het geheugen. Vooreerst nog als een primitief ritmisch geheugen, een geheugen gebonden aan het spreken, wat de mens bij zichzelf kan oproepen door ritmisch te reciteren. Ook wij gebruiken in onze huidige bewustzijnszieletijd het ritmisch geheugen nog. Denk aan het ritmisch opzeggen van de tafels op school. () Denk aan de wijze waarop, middels het ritme van de spraak en het wiegen van het bovenlichaam, de Kalevala werd gereciteerd in Finland. Denk eraan hoe bij het zingen van een liedje de woorden – die je al vergeten was – als vanzelf tevoorschijn komen. Het is het ritmische geheugen dat hiervoor zorgt. (zie Dementie, achtergronden en praktijkervaringen, jpvds)
De Egyptenaar is overgeleverd aan de waarneming
Mensen van nu - levend vanuit de bewustzijnsziel - zijn een paar stappen verder in hun denk-ontwikkeling.
Stap één:
Ook ik neem de wereld buiten mij waar en verinnerlijken de zintuigindrukken tot voorstellingen. Bijvoorbeeld: de mooie roos daarbuiten tegen de prachtig gele stenenmuur, verrijkt mijn ziel als een innerlijke voorstelling. Gewaarwordingsziel.
Stap twee:
Dan denk ik over de voorstelling na. Ik vergelijk bijvoorbeeld de zoet geurende rode roos met de groene brandnetel die nauwelijks zichtbare bloemen heeft en niet geurt. Ik denk hierover na en overweeg bij mijzelf dat bij de brandnetel, in vergelijking met de roos, misschien niet het bloeiproces belangrijk is maar juist het ritmisch vormen van bladeren. Vervolgens komt de gedachte op dat de brandnetel mogelijk geschikt zou kunnen zijn voor problemen in het ritmische systeem (hart-longen). Wat gebeurt er precies tijdens deze tweede stap? Middels het denken neem ik afstand van de wereld, stel mij tegenover de wereld en ben innerlijk aan het werk. Zo zet ik mijn binnenwereld tegenover de buitenwereld. De begrippen subjectief (binnenwereld) en objectief (buitenwereld) ontstaan.
De Egyptenaar mist stap twee en beheerst alleen maar stap één. Je leeft als Egyptenaar enkel in de waarneming. Je kunt nog geen afstand nemen van de waarneming en dus ben je daar hulpeloos aan overgeleverd. Hij, de Egyptenaar, is niet een mens die tegenover de wereld staat (stap twee). Nee de Egyptenaar wordt door haar bepaald. Er bestaat geen reflecteren over dat wat je waarneemt, er is geen ‘tegenover’ de wereld staan en dus is er ook nog geen ‘buiten de situatie’ kunnen staan. Het eigenlijke ‘denken over’ ontbreekt. De Egyptenaar is nog een groepsmens en geen individu. Hij, de Egyptenaar, heeft behoefte aan nauw omschreven regels omdat hij nog niet zelfstandig vorm kan geven aan de prikkels die hem van buiten bereiken. Het gevaar is dat hij door de zintuigindrukken van buiten meegesleept wordt, overweldigd wordt. Daarom heeft de Egyptenaar behoefte aan leefregels die hem precies vertellen hoe je in bepaalde situaties moet reageren. Frank Teichmann (2 Der Kultur der Empfindungsseele) noemt de Egyptische samenleving een mierenstaat waarin voor ieder duidelijk is wat zijn taak is en waar alle taken op elkaar afgestemd zijn.
Het is goed om nogmaals te benadrukken dat de Egyptenaar geen wakker ik-bewustzijn heeft, niet gewend is te reflecteren (geen binnenwereld) en nog niet zelfstandig handelt. Het gevaar, in deze prille ik-ontwikkeling, is dat de zintuigindrukken de Egyptenaar dreigden te overspoelen. De Egyptenaar staat niet tegenover de wereld maar wordt door haar bepaald. De vele zintuigindrukken, zonder ordening van binnenuit, zouden zorgen voor chaos als er niet strikte regels, ingesleten gewoonten zouden zijn. En bij ontsporen was er als een soort EHBO doos de leefregels die je als Egyptenaar uit ‘het hart’ leerde. Zo werden ook relaties en betrekkingen niet als vanzelfsprekend begrepen en moeten daar ook droge leefregels gelden over hoe en op welke manier je met elkaar omgaat. Frank Teichmann (Die Kultur der Empfindungsseele) zegt: ‘Het dagelijkse leven van Egypte werd door een groot geheel van precieze vereisten geregeld. Alles en iedereen werd door het van kleins af aan in gesleten en nagebootste gedrag bepaald, zo dat er inderdaad geen enkele vrije ruimte voor eigen initiatieven overbleef en ook niet over mocht blijven. Dit had gevolgen voor het leven van de individuele Egyptenaar. Zijn doel en levensopgaven waren geregeld. Hoe meer harmonischer hij met deze regels en vereisten samenviel, des te meer beleefde hij het leven als zinvol.’
Eigenlijk lijkt de egyptische cultuurperiode van de gewaarwordingsziel heel erg op de kleuterperiode waar volwassen mensen duidelijke omgangsregels aan de kleuters geven. Zo heeft Wesir Ptahhotep, vizier ten tijde van de 5de dynastie (regering van farao Djedkare Isesi (2414-2375)) pakkende leerregels gegeven met als doel: De onwetende tot een ‘wetende’ op te voeden.
Leren voor het leven
Het begin van de gezegden (spreuken) over het ‘volmaakte gesprek’
Geschreven door de prins en de graaf,
De door de God geliefde godsvader,
De burgermeester Wesir Ptahhotep. Hij spreekt
Als degene, die de onwetende tot wetende opvoedt.
Opvoedt tot de regels van het volmaakte gesprek,
Dit alles tot baat van hem die daarna luistert,
Echter tot nadeel van hem die daarmee in strijd handelt.
En dan geeft Ptahhotep aan hoe te handelen in het openbare leven:
‘Als je een man in het openbare leven treft,
En hij heeft een leidende baan en heeft meer aanzien dan jij,
Buig dan je arm en krom je rug (dit betekent: groet deze mens)’
uit: Frank Teichmann (Die Kultur der Empfindungsseele)
Deze leringen worden dan uit het hoofd geleerd, in praktijk gebracht en weer aan de volgende generaties doorgegeven.
Maar wat gebeurt er als de vaste gewoonten doorbroken worden? Dan wordt het hart overvraagd, het kan van positie veranderen waardoor het niet meer ‘in het lichaam’ is. Zo vertelt een Egyptenaar die op reis is en ver weg is van zijn eigen vertrouwde volk met zijn eigen ritmen, gewoonten en regels dat zijn hart niet mee wilde gaan: ‘Mijn hart heeft mij stiekem verlaten en spoedt zich naar de plek die het kent; het trekt naar het zuiden, Memphis wil het zien. Ach, als ik toch maar rustig zitten kon blijven en op mijn hart mocht wachten, dat mijn hart mij bericht, hoe het in Memphis er voor staat! Maar geen werk lukt nu, omdat mijn hart van zijn plek gerukt is.’ (Brunnen, H)
Wat mijn hart denkt gebeurt door mijn arm
Omdat de Egyptenaar volop vanuit de gewaarwordingsziel leeft kent hij nog geen overdenken, nog geen bezinnen. Dat leidt ertoe dat er vanuit het waarnemen meteen het handelen volgt: ‘Wat mijn hart dacht, dat gebeurde door mijn arm.’ (Brunnen,3) We zien bij de Egyptenaren dat het denken van het hart gelijk door het doen van de ledematen gevolgd wordt. Let op, het Egyptische woord voor hart is ‘ib’, wat tegelijkertijd een werkwoord is met als betekenis ‘iets willen’.
Rudolf Steiner zegt in Egyptische mythen en mysteriën (GA106): ‘Zo wordt al het werk, al het handwerk, het doen van de handen, het gaan van de voeten en de bewegingen van alle andere ledematen overeenkomstig het bevel, welke door het hart gedacht wordt en door de tong geuit wordt, wat de kern van alles is.’ Ook hier weer kortsluiting tussen hart en ledematen. Deze kortsluiting tussen hart en ledematen geeft aan dat de Egyptenaar geen eigen geweten, geen eigen wil, geen eigen initiatieven kent. We missen bij de Egyptenaar het ‘overdenken’, het ‘reflecteren’. ‘Denk toch na voordat je iets doet…’, zeggen we vaak tegen onze opgroeiende kinderen. Maar dat ‘na-denken’ kan de Egyptenaar nog niet.
De Egyptenaar leert voortdurend in zijn leven
Door de leefregels die de Egyptenaar uit zijn hoofd moet kennen schoolt hij zijn geheugen. Door het lezen van de teksten schoolt hij zijn begripsvermogen en tot slot door het bouwen aan de piramiden oefent hij het concentreren en werken in de zintuigwereld.
Intermezzo: De gewaarwordingsziel spreekt
De 76-jarige menner Pasveer lijdt aan vasculaire dementie. Hij woont samen met zijn vrouw in een bejaardenwoning. Zijn vrouw is fysiek niet sterk en wil graag meer ‘beschermd wonen’ in een woon-zorgcentrum. De heer heeft sinds zijn dementie een sterk verlangen, een haast obsessief verlangen ontwikkeld: hij wil terug naar zijn geboorteplek, terug naar Echten. Met de auto is Echten 45 minuten rijden. Hij heeft al één keer zijn tas gepakt met kleren, tandenborstel en pyjama en is weggefietst. Dat was toen zijn vrouw zijn gezeur zat was en tegen hem zei: ‘Donder maar op.’ Toen de eerste regendruppels begonnen te vallen kwam hij weer verdrietig terug naar huis. Over de verhuizing naar Echten zegt de heer: ‘Mijn hoofd weet wel dat het niet kan maar mijn hart blijft verlangen’, en daarna: ‘Ik had gehoopt in Echten te sterven.’ De heer huilt.
Het echtpaar leeft inmiddels vijfenvijftig jaar samen. In die vijfenvijftig jaar is er een gezamenlijk hart, een ‘hart voor en met elkaar’ gegroeid. Ik vroeg aan de heer Pasveer: ‘Kun je samen tot een besluit komen om, uit liefde voor elkaar, samen naar het woonzorgcentrum te verhuizen?’ De heer zegt dat hij dat wel nu wel kan zeggen dat het woonzorgcentrum voor hen samen goed is. Maar, zegt de heer eerlijk, met betraande ogen: ‘Ik zeg het nu om haar…’ en tot slot: ‘Het hart is sterker dan het hoofd. Ik leg mij er op den duur toch niet bij neer.’
Intermezzo 2: Hoe oude helderziendheid nog doorwerkt tot in de tijd van de bewustzijnsziel
Ons bewustzijn is afhankelijk van de groei van ons ‘aarde-ik’. Dit prille begin van ons ‘aarde-ik’ speelt begint bij de aanleg van de gewaarwordingsziel. Deze vouwt zich een zintuigsluier, als een zintuighuid over ons etherlichaam (levenslichaam) heen, zodat onze helderziende kwaliteiten afgedekt worden. Maar de sluier, in de tijd van de Egyptenaren, was nog dun en broos zodat er toch nog bovenzinnelijke waarnemingen waren. Daarna - in de Grieks-romeinse cultuurperiode en in onze 5de na-Atlantische cultuurperiode - worden nog twee sluiers over de eerste heen gelegd, respectievelijk de sluier van ons denken,: de verstands-gemoedsziel en de sluier van ons lijk-denken, de bewustzijnsziel aangelegd. Je zou denken dat het contact met geestelijke wereld niet meer mogelijk is. In het hoge Zweden beschrijft Selma Lagerlöff over de Ingmarsen, een oude boerenfamilie, waar het contact met de gestorven nog bestaat.
De Ingmarsen, een oude boerenfamilie, wonen en leven al eeuwen op de Ingmarhoeve. De jonge Ingmar zoekt zich een vrouw uit Bergwoud. Een andere streek als waar de Ingmarsen wonen en normaal hun bruiden vandaan halen. Brita heet zij en ze is mooi van gestalte. Ze vindt Ingmar lelijk. Toch moet ze zich schikken en gaat ‘onder geboden’ vast op de Ingmarhoeve bij Ingmar wonen.
Maar het huwelijk van Brita met Ingmar wordt met een jaar uitgesteld omdat de oogst mislukt is en omdat er in het voorjaar ook nog een dure begrafenis geweest is. Maar Brita, inmiddels zwanger van Ingmar, was bang dat het doopmaal voor het bruiloftsfeest zou komen. Brita werd steeds stiller, trok zich steeds meer terug en gedroeg zich wonderlijk. Op een dag was Brita weggelopen. De hele nacht werd er naar haar gezocht. Eindelijk vond een van de meiden haar in het bos. Ze was van een kind bevallen en had het kind na de geboorte gesmoord.
Brita wordt voor het gerecht gebracht en krijgt een gevangenisstraf van drie jaar.
Toch slaat het hele gebeuren rondom Brita op Ingmar terug. Hij wordt niet meer voor het kerkbestuur of voor het schoolbestuur gevraagd. Bij het verlaten van de kerk geven de dominee en de proost hem geen hand meer. Hij heeft zijn aanzien in de streek en het dorp verloren. Met dit verdriet loopt hij nu al jaren rond. En als hij in het voorjaar, wanneer de gevangenisstraf van Brita ten einde loopt, het land ploegt dan volgt als vanzelf een gesprek van de Kleine Ingmar met zijn gestorven vader: de Grote Ingmar.
Ingmar loopt peinzend en vol zelf beklag achter de ploeg. Als vader nog leefde zou ik hem om hulp vragen. ‘Als ik de weg maar wist’, zei Ingmar en lachte blij bij de gedachte, ‘…dan zou ik wel naar hem toe gaan.’ En dan ontmoet hij zijn gestorven vader, de Grote Ingmar.
‘En als ik dan in de grote kamer kom,’ ging hij voort ‘zitten daar een massa boeren in ’t rond tegen de muur. Ze hebben allemaal grijsrood haar, witte wenkbrauwen en een brede onderlip en lijken op Vader als de ene beer op de andere. Als ik nu zoveel mensen zien wordt ik verlegen en blijf aan de deur staan.
Maar Vader zit bovenaan de tafel en zodra hij mij ziet, zegt hij: wees welkom, Kleine Ingmar Ingmarsen.’ En dan komt Vader naar me toe. ‘Ik zou je wel even willen spreken, Vader,’ zeg ik, ‘maar hier zijn zoveel vreemde mensen.’ ‘O, dat is enkel de familie,’ zegt Vader, ‘die mannen hier hebben allemaal op Ingmarshoeve gewoond en de oudste is zelfs uit de heidense tijd.’
‘Ja, maar ik wil je toch liever alleen spreken.’
Dan ziet vader om zich heen en denkt erover of hij ook in de kleine kamer zal gaan, maar omdat ik het maar ben, gaat hij in de keuken. Hij gaat op de haardsteen zitten en ik op het vleesblok. ‘Je hebt hier een mooie hoeve, Vader,’ zeg ik.‘Ja, die is wel goed,’ zegt vader. ‘Hoe gaat het thuis op de Ingmarshoeve?’ Daar gaat het best,’ antwoord ik, ‘verleden jaar kregen we twaalf rijksdaalders voor een voer hooi.’ ‘Hoe is ’t mogelijk?’ zegt Vader. ‘Ik geloof dat je me voor de gek houdt, kleine Ingmar.’ 'Maar met mij gaat het slecht, Vader,’ zeg ik. ‘Aldoor moet ik horen , dat u zo wijs was als onze lieve Heer zelf, maar om mij geeft niemand.’
‘Ben je nog niet in de gemeenteraad gekozen?’ vraagt Vader. ‘Niet in de kerkeraad, niet in de schoolcommissie en ook niet in de gemeenteraad.’ ‘Wat heb je voor kwaad gedaan, Kleine Ingmar?’ ‘Och! Ze zeggen, dat wie voor anderen zorgen zal, eerst tonen moet, dat hij goed voor zichzelf zorgen kan.’ En dan slaat de oude de ogen neer en zit stil na te denken. ‘Je moet zorgen dat je een goede vrouw krijgt Ingmar,’ zegt hij na een poosje.
‘Maar dat kan ik juist niet, Vader,’ zeg ik. ‘Er is geen boer in de gemeente, al is hij nog zo arm, die me zijn dochter geven wil.’ ‘Vertel me nu een duidelijk, hoe dat allemaal zit, Kleine Ingmar,’ zegt Vader, en zijn stem wordt zo zacht en vriendelijk.
Ingmar vertelt over Brita uit Bergwoud. Dat haar vader lid van de rijksdag is en dat het welgestelde mensen zijn. Hij vertelt dat Brita niet met hem wilde trouwen. Ze was niet blij dat ze naar de Ingmarhoeve ging. En toen Brita merkte dat ze zwanger was en het huwelijk nog niet gesloten kon worden vanwege de slechte oogst en een begrafenis, werd ze stiller en wonderlijker. Toen ook het huis niet rood geverfd werd omdat er geen geld was werd Brita steeds ongelukkiger. En zo was ze stil op een avond weggelopen. Uiteindelijk vindt een van de meiden haar…
En nu valt ’t me zwaar verder te vertellen, en ik zwijg. En Vader vraagt: ‘In Godsnaam! Ze is toch niet dood!’…. ‘Neen, zij niet,’ zeg ik en Vader hoort hoe mijn stem beeft. ‘Was ’t kind geboren?’ zegt Vader. ‘Ja,’ antwoord ik, ‘en ze had het gesmoord, het lag dood naast haar.’ ‘Maar ze was zeker gek.’ ‘Nee, dat was ze niet,’ zeg ik. ‘Ze had het gedaan om zich op mij te wreken, omdat ik haar gedwongen had. Ze zou het toch niet gedaan hebben, als ik met haar getrouwd was, zei ze, maar nu had ze gevonden, dat als ik geen kind met ere hebben wou, ik er in ’t geheel geen hebben moest.’
Vader wordt helemaal stil van verdriet.
‘Had je je op dat kind verheugd, Kleine Ingmar?’ zegt hij eindelijk. ‘Ja,’ antwoord ik. ‘Wat ellendig toch, dat je zo een slechte vrouw moet krijgen.’ ‘Nu zit ze zeker in de gevangenis?’ zegt Vader. ‘Ja, ze kreeg drie jaar.’ ‘En daarom wil niemand je zijn dochter geven?’
‘Ze vinden, dat het zo niet met Brita had moeten gaan. Ze zeggen, dat als ik een flinke kerel geweest was, zoals jij, Vader, dan zou ik wel met haar gesproken hebben en er achter gekomen zijn wat haar scheelde.’
‘Dat is zo makkelijk niet. ’t Is niet makkelijk voor een man om een slechte vrouw te begrijpen.’ ‘Nee, Vader,’ zeg ik, ‘Brita was niet slecht, maar ze was trots.’ ‘Dat komt op ‘t zelfde neer,’ zegt Vader.
Nu ik merk dat Vader ’t voor me wil opnemen, zeg ik: ‘Er zijn een heleboel, die vinden, dat ik had moeten zorgen, dat niemand iets anders gehoord had dan dat het kind dood geboren was.' Ingmar zegt: Eigenlijk zegt de hele gemeente dat jij Vader anders gehandeld zou hebben. De hele gemeente vindt dat ik slecht gehandeld heb tegenover Brita. Jij, Vader zou hebben gezorgd dat de meid, die haar gevonden had, haar mond gehouden had, zodat het niet uitgekomen was.
Dan sta ik langzaam op en zeg langzaam: ‘Je meent Vader dus niet, dat ik iets voor haar hoef te doen, als ze er in de herfst uitkomt?’ ‘Wat zou je moeten doen?’ Met haar trouwen?’ ‘Ja, dat moest ik eigenlijk.’Vader ziet me een poos aan en vraagt: ‘Houdt je van haar?’
‘Nee, ze heeft alle liefde in mij doodgemaakt.’
Dan slaat Vader de ogen neer en zegt niets, maar begint na te denken.
‘Zie je, Vader, ik kan er maar niet over heenkomen, dat ik de schuld van het ongeluk ben,’ zeg ik. De oude blijft zitten en antwoordt niet.
Dan praat de Kleine Ingmar terwijl de Grote Ingmar zwijgt en niet antwoordt. Kleine Ingmar vertelt over de rechtszaak. Dat vele mensen schreiden en dat de rechter ook tranen in de ogen had. Dat hij wel met haar wilde trouwen als zij dat ook wilden. Ook in de hoop dat het vonnis van de rechter zo milder zou zijn. Maar och wat zou het zwaar zijn voor haar als ze na haar straf uitgezeten te hebben mee zou gaan naar de Ingmarhoeve waar de knechten en de meiden op haar neer zullen zien. En ik zou niet niemand durven vragen op de bruiloft.
Maar aldoor zwijgt Vader.
Maar, zullen de mensen me nu niet nog meer gaan veroordelen als ik met haar trouw?
En dan ziet de oude op en zegt: ‘Dit is een moeilijk geval Ingmar. Ik geloof dat ik naar binnen zal gaan en de andere Ingmarsen om raad vragen.’ En dan gaat Vader in de grote kamer en ik blijf zitten waar ik ben. En ik zit daar te wachten, te wachten; maar Vader komt niet terug. Als ik dan uren lang gewacht heb, verveelt me dat en ik ga naar binnen, naar Vader. ‘Heb nog wat geduld, Kleine Ingmar,’ zegt Vader. ‘Dat is een moeilijk geval.’
En ik zie hoe al de ouden met gesloten ogen zitten na te denken. En ik ga weer zitten wachten … en ik wacht nog.
Dan komt er in de verte over een pad, wat zich door de velden slingert, een oude man aan. Hij heeft een grote kwast met rode verf op zijn schouder. Hij kijkt om zich heen en ziet de Ingmarshoeve die al in een lange tijd niet geverfd is. Die hoeve kan wel een verfbeurt gebruiken. ‘Dat woonhuis is in geen honderd jaar geverfd!’ ‘En wat een massa gebouwen!’ barst hij uit. ‘Hier heb ik werk tot in de herfst.’
Ingmar ziet de roodverver op zich af komen. ‘God!, ’t is een roodverver,’ dacht hij, ‘en die komt nu.’ En hij dacht er aan dat Vader steeds had gezegd dat het huis geverfd zou worden als de Kleine Ingmar zou trouwen. De roodverver vraagt of Ingmar weet van wie de hoeve is. Maar Ingmar wordt blij van binnen en hoort in eerste instantie de vraag van de roodverver niet.
De roodverver herhaalde zijn vraag twee keer, maar Ingmar stond nog altijd stil, alsof hij hem niet verstaan had. ‘Zijn ze nu klaargekomen met hun antwoord daar in den hemel?’ vroeg hij zich verbaasd af. ‘En is dit nu een boodschap van Vader, dat hij wil, dat ik van ’t jaar zal trouwen?’ De gedachte trof hem zo, dat hij opeens de man beloofde, dat hij hem werk zou geven. En toen ging hij weer achter zijn ploeg, diep bewogen en bijna gelukkig. ‘Nu zul je zien, dat het zo moeilijk niet is,’ zei hij tegen zich zelf, nu je zo zeker weet. dat Vader het wil.
Bespreking
We zien de Kleine Ingmar achter de ploeg lopen en zijn gedachten worden door dat wat er in het verleden gebeurd is en dat wat in de toekomst gebeuren moet, in beslag genomen. Wat is er voorgevallen, wat is zijn eigen aandeel hierin en wat moet hij doen om dat wat kapot gegaan is heel te maken.
Dan zoekt de Kleine Ingmar het gesprek met zijn overleden Vader die gestorven is en in de hemel woont. Zo duikt de Kleine Ingmar, tijdens het ploegen, achter het zintuigengordijn en in een haast dromerige cadans spreekt hij met zijn vader, de Grote Ingmar. De Grote Ingmar zit in een grote kamer en in die kamer:
Daar ‘zitten een massa boeren in ’t rond tegen de muur. Ze hebben allemaal grijsrood haar, witte wenkbrauwen en een brede onderlip en lijken op Vader als de ene beer op den anderen.’ Het zijn allemaal mannen die op de Ingmarhoeve hebben gewoond. Het is zijn voorgeslacht. De Kleine Ingmar spreekt met zijn voorouders en de wijsheid die hem tegemoet komt, stroomt hem tegemoet uit de erflijkheidslijn, uit de bloedslijn van de Ingmars.
De Kleine Ingmar mag zijn verdrietige verhaal vertellen. Maar het is een moeilijk probleem en de Grote Ingmar trekt zich terug om met de andere Ingmars te overleggen.
En…, als dan…, kort daarna, de roodverver hem op het land aanspreekt met de vraag ‘…of het huis niet een schilderbeurt kan gebruiken…’ .....dan voelt de Kleine Ingmar dat hij eindelijk een antwoord van de Grote Ingmar heeft ontvangen.
(Uit Jeruzalem deel 1 van Selma Lagerlöf)
Het verhaal van Selma Lagerlöf, over de Ingmarsen, ademt nog volop het aanwezig zijn van de geestelijke wereld. De Kleine Ingmar voelt zich – middels het bloed - verbonden met de erfelijkheidsstroom van de voorvaderen die vervolgens hun wijsheid met de Kleine Ingmar delen. Ingmar is een mens die nog in de verstand-gemoedsziel leeft. In verstand-gemoedsziel leeft het ‘zelf’ van de mens nog in het levenslichaam en heeft zo nog verbinding met de engelen, met de elementaargeesten. De geestelijke wereld heeft hem, als mens, nog niet alleen gelaten. Hij, Ingmar, voelt het weven en scheppen van de geestelijke wereld in hem.
En zo zien we, zelfs in 1906, ongeveer 600 jaar na de start van de bewustzijnsziel, de Kleine Ingmar spreken met zijn voorvaderen, die in de wereld van de gestorvenen verblijven. Hoe anders is het gesteld met de huidige mens die leeft in de bewustzijnszieletijd. Deze mens is sterk geïndividualiseerd en zijn ziel heeft zich verengd tot het waarnemen middels de zintuigen en het verwerken van deze waarnemingen met het hoofd. Hij heeft zich losgemaakt van kerk, geloof, familie en geldende tradities. Hij wil zelf vanuit een innerlijke autoriteit vormgeven aan belangrijke morele waarden rondom bijvoorbeeld leven en dood. Zo schept hij nieuwe instituties als bijvoorbeeld Fiom (expertisecentrum ongewenste zwangerschap), Humanitas, de NVVE en Coöperatie uit vrije wil. Organisaties die andere morele keuzes rondom geboorte en sterven maken.
13. Odysseus. Het eerste oplichtende denken als voorbode van de verstands-gemoedsziel
De mythen en sagen die wij kennen - denk bijvoorbeeld aan de Griekse mythologie, de Edda, de Kalevala en de Germaanse sagen - komen voort uit de ziel van de mens die nog het vermogen heeft te schouwen in de geestelijke wereld. Het is de mens uit het 5de, 6de, 7de millenium v.Chr. In onder andere het ‘…Aziatische deel van de aarde woonden er mensen aan wie zich geestelijke waarheden openbaarden door een helderziendheid die volstrekt aan de natuur, aan het bloed, aan de lichamelijke organisatie was verbonden.’ (12de voordracht, 15-12-19, Dornach)
De mythen en sagen waren geen volksfantasie maar kwamen voort uit het vermogen van de menselijke ziel om rechtstreeks te schouwen wat zich in de geestelijke wereld afspeelt. Geestelijk krachten stromen zo zijn open ziel in en de godenwezens die hij zo schouwt werken op hem in en sporen hem aan gedachten, gevoelens en wilsimpulsen te hebben. Hij voelt zich in de schoot van de geestelijke wereld opgenomen en hij voelt dat de goddelijk geestelijke machten in hem denken en hem leiden.
De huidige mens verkent de wereld vanuit een vast middelpunt, ook wel het ‘zelf’ of aarde-ik genoemd. Dit vaste middelpunt, dit ‘zelf’ in onze ziel maakt de ziel eng, afgesloten en begrensd. Maar omdat de mens uit de voor-egyptische tijd dit ‘…middelpunt nog niet had, sloot hij zich ook nog niet op in zijn ik, in zijn eng begrensde ziel, scheidde hij zich nog niet zo af van zijn omgeving als later het geval werd.’ ‘…Zo voelde de mens in de oertijd met zijn helderziende bewustzijn dat geestelijke krachten in hem binnen en weer naar buiten stroomden.’ (beide 7de voordracht, 12-5-10, Berlijn, De opdracht van de kunst) Wanneer hij iets dacht, voelde of wilde dan beleefde hij zich niet als een afgesloten wezen maar ervoer hij zich als: ‘…een wezen waarop de krachten van de wezens die ik schouw inwerken. En die wezens die ik schouw, die daar buiten zijn, die doen innerlijk krachten in mij binnenstromen om mij aan te sporen gedachten te hebben, gewaarwordingen te hebben, wilsimpulsen tot uitdrukking te brengen.’ (7de voordracht, 12-5-10, Berlijn, De opdracht van de kunst) Denken, voelen en willen waren nog geen individueel gebeuren. Het waren de goden die het denken, voelen en willen van de mensen bepaalden.
Maar dan trekken uit het oude Indië, uit de kaste van de Brahmanen, immigranten naar het huidige Griekenland. Deze mensen hebben naast hun atavistische helderziendheid nog een vermogen: bij hen zien we een opvlammen van een innerlijk licht, van het begin van een intelligentie. Zij stichten in Griekenland de mysteriën van het licht.
Wat verstaan wij in onze bewustzijnszieletijd onder intelligentie? Onder intelligentie wordt verstaan: het vermogen tot denken, tot begrip, bevattingsvermogen. (van Dale) ‘Denken’ is vervolgens het vermogen om ‘zijn waarnemingen te ordenen en vervolgens een oordeel te vormen’. (van Dale) Waarnemen vervolgens is met het oor, oog gewaar worden. Samengevat: Intelligentie is het vermogen om zintuigelijke waarnemingen te ordenen en daar een oordeel over te vellen.
Bovenstaande is de intelligentie die de Griek ontwikkelt. Het is een vermogen tot denken, een vermogen om fysiek-zintuigelijke waarnemingen te ordenen welke ontleend zijn aan de zichtbare, stoffelijke wereld om ons heen. Willen we het ‘levende’ leren kennen dan moeten we kunnen ‘schouwen’. Met de Griekse tijd leert de mens dat deel van de aarde kennen wat met het dode te maken heeft. Hij krijgt begrip van dat deel van de aarde dat aan de dood onderhevig is. ‘…dan begreep hij met name het aardse element dat aan de dood onderhevig is.’ (16-8-19, 5de voordracht Onderwijzen en opvoeden als sociale opgave)
Odysseus
Een eerste begin van het opvlammen van de fysiek-zintuigelijke intelligentie zien we verhaald in de Odyssee van Homerus (Homerus leefde ongeveer 800 v.Chr.). In de Odyssee wordt verhaald over de strijd om Troje (11de eeuw v.Chr.). We zien hoe Odysseus, koning van Ithaka en één van de Griekse aanvoerders, een list verzint om in de stad Troje te komen. Hij bouwt een groot hol paard dat gewijd is aan Pallas Athena. Hij zet dit paard voor de poort van Troje. In de buik van het paard zijn soldaten verstopt. Als het Griekse leger zich terugtrekt en het paard voor de poort van Troje blijft staan, halen de Trojanen het houten paard als een trofee naar binnen. In de nacht komen de krijgers uit de buik van het paard tevoorschijn en openen de poort van Troje van binnenuit. Zo komt de Griekse legermacht Troje binnen en wordt Troje veroverd na een strijd van tien jaar. Hier zien we bij Odysseus een zelfstandig denken, los van de goden, ontstaan. Niet het eindeloos offeren aan de goden om zo een zege af te dwingen. Nee, een aards plan wordt gesmeed door een fysiek hol houten paard, gewijd aan Pallas Athene, te bouwen waarbinnen soldaten verstopt zijn. De Trojanen denken nog niet fysiek-zintuigelijk en zijn daarom niet in staat deze list van de Grieken te doorzien. Zij geloven een religieus relikwie van de vijand binnen te halen.
14. De verstands-gemoedziel. De Grieks-Romeinse cultuurperiode (747 v.Chr – 1413 n.Chr.)
In de Griekse cultuurperiode wordt de verstands-gemoedziel aangelegd. Het hoger-Ik maakt, met behulp van de bovenzonnige Jupiter- en de onderzonnige Mercuriuskrachten, een deel van het levenslichaam vrij uit het hoofd- en middengebied (ritmische systeem van ademhaling en hart). Vandaar de naam ‘verstands-gemoedsziel’. We zien de verbindende sociale mercuriale levenskrachten terug in de stichting van de stadstaten Athene en Sparta en de vormende en ordenende Jupiterkrachten terug in het Griekse denken, in de filosofie van bijvoorbeeld Socrates, Plato en Aristoteles. (Mens op de drempel, Professor Lievegoed)
Bij de gewaarwordingsziel spelen Venus en Mars een rol, zij zijn vrij dicht rond de zon, rond het ‘zelf’ gegroepeerd. Voor Mercurius en Jupiter is de afstand tot het midden groter. Hoe wordt er toch evenwicht geschapen tussen de leven schenkende sociale krachten (Mercurius) en de vormende denkkrachten van Jupiter? In de Griekse tijd zijn dit kunst en muziek en in de middeleeuwen zijn dat geloof en vroomheid. (Mens op de drempel, Professor Lievegoed)
Liefde voor de waarheid: Is zichzelf weg kunnen cijferen
In de voordrachten reeks ‘Metamorfosen van het zieleleven’ geeft Rudolf Steiner aan dat het ontwikkelen van ‘waarheidszin’ de opdracht is van de verstands-gemoedsziel. Wat is waarheidszin? Waarheidszin is liefde voor de waarheid ontwikkelen. Het doel is niet het vinden van de waarheid, maar het zoeken naar ‘de waarheid’. Lessing zegt terecht dat: ‘…de zuivere waarheid niet voor de mens is weggelegd, maar alleen het eeuwige zoeken naar de waarheid.’ (Metamorfosen van het zielenleven, Rudolf Steiner)
Zo gaat het niet om het resultaat, om de uitkomst, van het zoeken naar waarheid maar wel om het proces. De mens moet waarheidminnend zijn, hij moet liefde hebben voor het zoeken naar waarheid. Liefde is de enige hartstocht van de gewaarwordingsziel die mag, die zelfs moet blijven. De waarheidszin geeft de mens kracht die hem ‘…voorwaarts drijft, die hem onzelfzuchtig maakt.’ (Metamorfosen van het zielenleven, Rudolf Steiner) Om op zoek te gaan naar de waarheid is het nodig dat de gewaarwordingsziel zich loutert en zuivert van zijn begeerten en hartstochten. De waarheid geeft zich alleen aan de mens die vrij is van bovenstaande gevoelens als begeerten en hartstochten. Daarnaast moet de zoekende mens naar waarheid zich ‘van zichzelf bevrijden’, zich ‘losmaken van zichzelf’.
‘De eerste eis aan de waarachtige waarheidszin is dat men zich bevrijdt van zichzelf en oog krijgt voor wat mede bepaald wordt door het standpunt dat wij innemen.’ (Metamorfosen van het zielenleven, Rudolf Steiner) Neem als voorbeeld een eikenboom die vrij in het veld staat. Als ik vier mensen vraag de boom te beschrijven dan kunnen er vier verschillende beelden van de boom gepresenteerd worden. Je merkt als waarheidszoeker dat het gepresenteerde beeld afhankelijk is van het ingenomen standpunt ten opzichte van de eikenboom. Letterlijk zul je je eigen standpunt ten opzichte van de eikenboom moeten verlaten om het andere standpunt te kunnen begrijpen. Waarheid zoeken is zich ‘van zichzelf bevrijden’. Rudolf Steiner noemt in Metamorfosen van het zielenleven het voorbeeld van een theosoof die enkel een schilderij goed vindt als er een ‘geestelijkheid’ door heen straalt. Zo wordt het zoeken naar waarheid geschaad als men zichzelf niet kan wegcijferen.
Maar: Er is één gebied waar onze begeerten, hartstochten overwonnen zijn en dat is het gebied van de wiskunde. We begrijpen elkaar bij het optellen van 3 + 3 en strijden niet om de uitkomst: 6. Hier heerst geen strijd of de uitkomst 6 wel of niet waar is.
Intermezzo: Miquel Servet (1511-1553) offert zijn leven voor ‘de waarheid’
In Miquel Servet zien we een mens – levend in het begin van de bewustzijnszieletijd – die zeer toegewijd is aan ‘het zoeken naar waarheid’ en het willen verdedigen van deze gevonden waarheid tot de dood erop volgt.
Michael Servet wordt in 1511 in de Spaanse stad Villanueva de Sigena geboren als zoon van een notaris. Een belangrijk moment in het leven van, de toen negentienjarige, Servet doet zich voor als hij als secretaris van de franciscaan Juan de Quintana in Bologna aanwezig mag zijn bij de kroning van Karl de Vijfde door paus Clemens V11. De pracht en praal die hij daar ziet overweldigt hem en hij kan dit niet verenigen met de eenvoud van Christus.
Als snel laat Servet zich zien als een zelfstandig denker. In 1531, hij is dan twintig jaar, brengt hij het boek: De Trinitatis erroribus libri vii of te wel De vergissing van de Drie-eenheid boek zeven, uit. Hij keert zich middels dit boek tegen het dogma van de Drie-eenheid (Triniteit). Het boek wordt al snel in de katholieke kerk verboden.
Vaak wordt Servet gezien als de ontdekker van de kleine bloedsomloop. De kleine bloedsomloop zorgt ervoor dat het zuurstofarme bloed uit de rechter kamer naar de longen gaat. Daar, in de longen, neemt het bloed zuurstof uit de buitenlucht op. Vervolgens gaat het zuurstofrijke bloed naar de linker harthelft, vanwaar het bloed naar de organen in het lichaam gaat. Servet wilde aantonen dat in de longen het bloed de goddelijke geest uit de buitenlucht kon opnemen. Zo laat Servet zien dat de goddelijke geest (aanwezig in de buitenlucht) – middels de inademing – in contact komt met de ziel (aanwezig in het menselijk bloed) van de mens. Het ging Servet niet om de kleine bloedsomloop – deze was al in 1242 door de Arabische geleerde Ibn al-Nafis beschreven – maar om het feit dat het menselijk bloed, in de longen, in contact staat met de buitenlucht en zo met de goddelijke geest.
Servet werpt zich tevens op als een hervormer van het geloof. Hij schrijft in 1546 het boek Christianisme restitutio (Het herstel van het Christendom) en stuurt dit op naar Johannes Calvijn. Maar zowel de katholieke kerk als de protestanten beschouwen zijn werken als godslasteringen.Toen Servet in het geheim - in 1553, in Geneve - een dienst bezocht waar Calvijn voorganger was, werd hij door Calvijn onder kerkgangers ontdekt, opgepakt en gevangen genomen. De Raad van Geneve veroordeelde hem in 1553 tot de dood op de brandstapel. Calvijn bezocht Servet in de gevangenis en probeerde hem nog over te halen om afstand te nemen van zijn verderfelijke ideeën, maar daar wilde Servet niets van weten. Ook probeerde Calvijn, tevergeefs, de straf ‘dood door verbranding’ om te zetten in een meer eervolle straf ‘onthoofding’. Op 27 oktober 1553 stierf Michael Servet op de brandstapel. Hij streed zijn leven lang voor de waarheid en gaf zijn leven voor de ‘Waarheid’.
Het geïnspireerde denken van de verstand-gemoedszielemens
Voordat we overgaan naar de bewustzijnsziel moet benadrukt worden dat de Grieks-romeins-middeleeuwse mens, tot de 15de eeuw een zieleleven bezit dat nog sterk beïnvloedbaar is. Een deel van de ziel van de verstand-gemoedszielemens leeft nog in het onbewuste en is daardoor nog beïnvloedbaar. Het katholicisme (de Rooms-Katholieke kerk) rekende erop dat men in het gemoed nog kon laten binnendruppelen wat men toen belangrijk en nodig achtte. ‘Het rekende op die krachten die de menselijke zieletoestand al sinds eeuwen had waarin de menselijke ziel nog niet volledig ontwaakt was. De ziel ontwaakte pas in ons tijdperk.’ (Symtomatologie van de geschiedenis, 18-10-1918) Toch ontwikkelde zich in de 13de eeuw vanuit het theologisch denken ‘…het scherpe verstand waarin echter nog niet de bewustzijnsziel geboren was.’ (Symtomatologie van de geschiedenis, 18-10-1918)
Maar waar haalde dit denken zijn ‘scherpheid’ zijn ‘kracht’ vandaan?
Het was een denken, een verstand wat nog niet geheel door de verstand-gemoedszielemens veroverd was. Het was een verstand wat gedragen werd door het goddelijke, door de Angelos. De mens werd in zijn denken geïnspireerd, bijgestaan door krachten uit de derde hiërarchie uit de engelensfeer. ‘…vele uiteenzettingen zijn immer scherpzinniger dan die van de latere theologie. Maar het was niet het verstand dat vanuit de bewustzijnsziel werkt, het was het verstand dat, populair gesproken, vanuit het goddelijke werkzaam was, of esoterische gesproken vanuit de engel, vanuit de Angelos werkzaam was. Dus iets waarover de mens nog niet beschikte. Hij hoefde dus ook niet , zoals wanneer hij door de bewustzijnsziel op zichzelf gesteld is, een overwinning op zichzelf te behalen om zelfstandig te denken.’(Symtomatologie van de geschiedenis, 18-10-1918)
Intermezzo: Het kunnen leven vanuit de gelouterde gewaarwordingsziel
Floris Reitsma beschrijft in zijn boek Levensloop en lotsbestemming (Christofoor) een ontmoeting met een 98-jarige Zuidduitse vrouw met gevorderde dementie, die in een verzorgingshuis in het zuiden van Duitsland woont. ‘Daar was een mevrouw K. Het was zo’n typisch Zuidduitse gestalte, wat gedrongen, pycnisch, zoals de mensen daar zijn. Toen ik haar leerde kennen was ze achtennegentig. Spreken deed ze eigenlijk niet meer, ze liet alleen nog wat klanken horen, waarin ze haar stemmingen uitte. Zo ‘zong’ ze als het ware wat voor stemming er was en wat ze eigenlijk wilde. (…) Maar tegelijkertijd, ondanks dat zij niet meer sprak en dus geen enkel wijs woord meer kon zeggen, straalde er iets van haar uit van een heel moeilijk te benoemen kwaliteit. Die kwaliteit was zo sterk en zo weldadig, dat de bejaardenverzorgsters en de verpleegkundigen, die met haar te maken hadden, er met elkaar over kibbelden wie haar mocht verzorgen, want het was gewoon fijn, het was heerlijk om in haar nabijheid te zijn. Er was zoiets goeds en warms en lichts om haar heen, dat eigenlijk iedereen die niet helemaal dichtgeslagen was dat heel duidelijk kon ervaren. (…) Mevrouw K. is haar leven lang heilpedagoge geweest en heeft een leven van grote opofferingsgezindheid geleefd; ze heeft daarin klaargestaan voor de geestelijk minst bedeelde mensen en heeft daar haar leven aan gegeven. En nu werd ze op haar hoge leeftijd zo dat ze als het ware een geestelijk zonnetje werd.’
We zien een 98-jarige vrouw, bij wie de spraak verloren is gegaan, die middels eenvoudige klanken zingend communiceert met haar omgeving. Tegelijkertijd straalt er iets weldadigs van haar uit naar haar omgeving waardoor verzorgsters met elkaar kibbelden om wie haar mag verzorgen. Mevrouw K. is (gedwongen) verhuisd uit het nauw begrensde hoofd-zintuiggebied naar het ruime open hart. Ze heeft afscheid genomen van het fysiek-zintuiglijke denken, Dit fysiek-zintuiglijke denken stoot – als het de levende wereld waarneemt – op de buitenkant van plant, dier en mens. Mevrouw K. kan met dit denken alleen maar het dode en niet het levende begrijpen. Het warme, open hart biedt haar meer kans tot ontwikkeling in het laatste deel van haar leven. Zij heeft de bewustzijnsziel en de verstandsziel losgelaten en leefde vanuit het hart, vanuit de gelouterde gewaarwordingsziel. Een ziel die zich – vanuit het hart – wijds opent voor de geestelijke wereld. Of een mens in zijn dementeringsproces wel of niet problematisch gedrag laat zien is afhankelijk van een wel of niet gelouterde gewaarwordingsziel. Als de dementie voortschrijdt verdwijnen de kwaliteiten van de verstands-gemoedsziel en landt de dementerende in de gewaarwordingsziel. Liggen hier, in het diepst van de ziel, in de gewaarwordingsziel, nog (jeugd)trauma’s, onbeheerste driften of lusten dan zal de omgeving dit merken aan de boosheid, de woede en soms agressie van de dementerende.
15. Introductie op de bewustzijnsziel: De Sneeuwkoningin
uit Sprookjes en Vertellingen, Hans Christian Andersen (1844)
Als introductie op de bewustzijnsziel volgt nu een samenvatting van het sprookje van Hans Christian Andersen.
Vierhonderd tweeëndertig jaar na de start van de bewustzijnsziel – één vijfde deel van de 2160 jaar is dan voorbij – schrijft Andersen in 1844 het sprookje van de Sneeuwkoningin. Dit is bijzonder want in het midden van de 19de eeuw, om precies te zijn van 1841 tot de herfst 1879, woedt er in de geestelijke wereld een strijd tussen Michael en de ahrimanische geesten. Michael wint deze strijdt en stoot de ahrimanische geesten uit de hemel naar de aarde in de hoofden van de mensen. Let op, in het sprookje vertelt Andersen wat de remedie is tegen deze verschrikkelijke ahrimanische geesten: De Liefde en Overgave van Gerda. Liefde en Overgave beide kernkwaliteiten die Gerda als bezat en die wij als bewustzijnszielemens moeten leren te veroveren.
De Sneeuwkoningin
De duivel was in een goed humeur want hij had een spiegel gemaakt die de eigenschap had dat ‘…alle goeds en moois, die zich daarin spiegelden, tot bijna niets verschrompelden…’ En had er iemand een goede en vrome gedachte dan kwam er een grijns in de spiegel. Alle kleine trolletjes, want de duivel had een trollenschool waar hij de kleine trolletjes tot duiveltjes opleidde, vertelden overal dat er een wonder was gebeurd. Nu pas kon iedereen zien hoe de wereld en de mensen er in werkelijkheid uitzagen.
Toen besloten de trolletjes de spiegel op te pakken en omhoog te voeren naar de engelen en God de Vader. Steeds hoger stegen zij en hoe hoger zij stegen, hoe meer de spiegel begon te grijnzen. Toen, dicht bij God de Vader en de Engelen, begon de spiegel zo te sidderen dat de spiegel uit de handen van de kleine trolletjes schoot en op aarde in duizenden, nee…, wel biljoenen stukjes viel. Sommige stukjes waren zo klein als een zandkorrel en kwamen in de ogen van mens zodat deze mensen de wereld verkeerd zagen en alleen maar oog hadden voor wat slecht en lelijk was in de wereld. Soms kwam een stukje glas in het hart terecht, dan werd hart een klomp ijs. Grotere stukken glas werden gebruikt als vensterglas. Maar door zo een ruit moest je maar niet naar buiten kijken want dan zag de wereld er verwrongen en boos uit.
In een grote stad woonden twee arme kinderen. Hun ouders bewoonden ieder een dakkapel die aan elkaar grensden. Ofschoon ze geen broer en zus waren hielden de kinderen veel van elkaar. Kay en Gerda heetten de kinderen.
Toen de kinderen op een mooie zomermiddag met elkaar speelden, de klok sloeg vijf, zei Kay, ‘Au!’ Daar stak iets in mijn hart en nu krijg ik iets in mijn oog!’ Kay knippert met zijn ogen. ‘Ik geloof dat het weg is.’ Maar het was niet weg. Het waren splinters glas van de trollenspiegel die in het oog en hart van Kay terecht gekomen waren.
‘Bah, wat ben jij lelijk’ zei hij tegen Gerda. ‘En die roos daar, die is aangevreten, bah wat lelijk.’ Hij schopte tegen de bak en trok er tegelijkertijd twee rozen uit. ‘Maar Kay, wat doe je?’ riep Gerda. Kay lachte, merkte dat ze geschrokken was en trok nog een roos van het rozenboompje af, ging naar binnen en wilde niet meer met Gerda spelen. ‘Al die kinderachtige spelletjes van jou!’
Zo zag Kay alleen maar het lelijke, het slechte van de mensen. Hij begon achter de kleine Gerda aan te lopen en haar na te doen en maakte haar zo belachelijk in de ogen van andere mensen. Ook andere mensen in de stad aapte hij na. Wat gek en lelijk was vergrootte hij zo uit dat de mensen erom moesten lachen. De mensen vonden hem slim en zeiden: ‘Er zit vast een goede kop op de jongen.’ Maar het was het stukje glas wat hij in zijn oog had en het stukje glas wat in zijn hart zat, daar kwam het van dat hij zelfs de kleine Gerda plaagde die met heel haar hart van hem hield.
Zo werd ook het spelen van de kleine Kay anders. Toen de sneeuwvlokken vielen kwam Kay met een vergrootglas en liet aan Gerda zien hoe mooi geometrisch een sneeuwvlok wel gevormd was. Veel mooier dan een bloem vond hij.
Midden in de winter riep Kay naar Gerda dat hij naar het plein ging met zijn slee. Daar bonden de kwajongens uit de stad hun sleetjes vast aan boerenwagens en reden zo een stuk mee. De kunst was de slee weer op tijd los te maken.
De Sneeuwkoningin
Toen kwam er een geheel witte slee met grote vaart het plein op. De slee werd bestuurd door iemand met een ruige pels en een pelsgevoerde muts op. Snel bond Kay zijn slee vast en sneller en sneller reed de arrenslee met Kay’s slee achter zich aan. Ze vlogen over de straten, over de heggen en Kay werd angstig. Hij wilde het Onzen Vader bidden maar hij kwam niet verder dan de tafel van zes. Toen hield de arrenslee in en ‘…de onbekende stond op, de pels en de muts waren louter sneeuw; een dame was het ‘…zo groot en slank, zo schitterend wit; het was de sneeuwkoningin.’ ‘Kom naast me zitten’, en ze sloeg haar pels van louter sneeuw om Kay heen. Toen kuste zij hem op het voorhoofd dit was nog kouder dan ijs en ‘…dat ging hem regelrecht naar het hart dat toch al half een ijsklomp was; het leek alsof hij sterven ging maar slechts één ogenblik, toen deed het hem juist goed; hij voelde de kou rondom hem niet meer. Toen kuste de Sneeuwkoningin Kay nog één keer en toen was hij de kleine Gerda helemaal vergeten. En hij vertelde aan de Sneeuwkoningin hoe goed hij kon rekenen, ook met breuken kon hij rekenen en hij wist hoeveel vierkante meters groot elk land wel was en hoeveel inwoners er woonden.
Gerda gaat op zoek
Thuis kon niemand Gerda vertellen waar Kay gebleven was. De grote jongens op het plein vertelden dat hij zijn kleine slee aan de grote witte arrenslee gebonden had en met een vliegensvlugge vaart door de stadspoort verdwenen was. Niemand wist waarnaar toe en de mensen zeiden dat hij misschien wel dood zou zijn. Maar dat geloofde Gerda niet. Zij trekt de wijde wereld in om Kay te zoeken. Eerst belandt Gerda bij een oude eenzame tovenares, die alleen was en wel wat gezelschap kon gebruiken.
Uiteindelijk, na een lange tocht, komt Gerda – op de rug van een rendier – aan bij de Finnenvrouw. De Finnenvrouw woont hoog in het koude noorden, dicht bij het paleis van de sneeuwkoningin. De Finnenvrouw vertelt aan het rendier: ‘De kleine Kay is werkelijk bij de Sneeuwkoningin en heeft het daar volkomen naar zijn zin. Hij meent dat dat het beste stuk van de wereld is; maar dat komt omdat hij een glassplinter in het hart en een klein glaskorreltje in het oog heeft gekregen. Die moeten er eerst uit anders wordt hij nooit meer mens en zal de sneeuwkoningin haar macht over hem behouden!’ ‘Maar’, zegt het rendier, ‘kun je de kleine Gerda geen toverdrank geven, zodat zij macht over dit alles krijgt?’ ‘Ik kan haar geen grotere macht geven dan zij reeds heeft! Zie je niet hoe groot die is? Zie je niet hoe mensen en dieren haar moeten dienen, hoe zij op blote voetjes het zo ver gebracht heeft in de wereld? Zij mag van ons niet weten welke macht zij bezit, die zit in haar hart, die zit hierin dat zij een lief onschuldig kind is. Kan zij zelf niet bij de sneeuwkoningin binnendringen en kleine Kay van het glas bevrijden dan kunnen wij haar niet helpen. Twee mijl van hier begint de tuin van de Sneeuwkoningin daarheen kun je het kleine meisje dragen; zet haar af bij de groene struik die daar met zijn rode bessen in de sneeuw staat…’ En toen tilde de Finnenvrouw haar op het rendier en het rendier aarzelde niet en ging er vandoor. ‘Wacht, ik heb mijn wanten nog niet, ik heb mijn laarzen nog niet.’ Maar het rendier durfde niet te stoppen en zette haar, na een lange rit, af bij de grote rode bessenstruik. Kuste haar heel voorzichtig en verdween.
Kleine Gerda begon te lopen maar steeds meer sneeuwvlokken vielen uit de lucht naar beneden. Er ontstond op een gegeven moment een regiment van sneeuwvlokken die niet meer uit de hemel viel, want de hemel was helder geworden. Ze werden groter en groter en kregen pootjes en leken op kluwen slangen, op grote lelijke egels. Het waren de voorposten van de Sneeuwkoningin. ‘Toen bad Gerda het Onzen Vader en de kou was zo fel dat zij haar eigen adem kon zien; als een dikke rook kwam die uit haar mond, de adem werd dichter en dichter en werd tot kleine stralende engeltjes, die steeds groter werden als zij de aarde raakten; en allen hadden zij een helm op het hoofd en een speer en schild in de hand. Er kwamen er steeds meer en toen Gerda haar Onzevader uit had was er een legioen om haar heen; zij hakten met hun speer op de angstwekkende sneeuwvlokken in zodat zij in honderden stukken sprongen, en de klein Gerda ging heel gerust en moedig verder. De engeltjes wreven haar voetjes en handje en toen voelde ze minder hoe koud het was en ze liep snel naar het slot van de sneeuwkoningin.’
Dan nadert de kleine Gerda het slot van de Sneeuwkoningin. De muren zijn van jachtsneeuw gebouwd, de ramen en deuren van de snijdende noordenwind en er zijn wel honderd zalen welke door het helle noorderlicht verlicht worden. En in het midden van een eindeloze sneeuwzaal ‘…was een bevroren meer, dat was gebarsten in duizendstukken, maar elk stuk was zo precies gelijk aan het andere dat het een kustwerk was. Daar middenop zat de Sneeuwkoningin als ze thuis was en dan zei zij, dat zij op de spiegel van het verstand zat en dat vond ze het enige en beste in deze wereld.’ En de kleine Kay zat aan haar voeten te spelen met ronde blokken ijs welke hij als een legpuzzel tegen elkaar aanlegde. Ook probeerde hij de ijsfiguren zo neer te leggen dat zij het woord ‘Eeuwigheid’ zouden vormen. Maar nooit lukte dat hem. De Sneeuwkoningin had hem gezegd: ‘Als je voor mij die figuur kunt vinden, dan zul je je eigen meester zijn en schenk ik je de hele wereld en een paar nieuwe schaatsen.’ Maar hij kon het niet.
Op een dag besloot de Sneeuwkoningin dat ze naar de vuurspuwende bergen ging om die te ‘witten’. Zo was de kleine Kay alleen toen Gerda aan kwam bij het slot. Ze moest eerst door de deur die gemaakt was van de koude kille noordenwind. Toen zei ze haar avondgebed en eerbiedig ging de wind liggen en opende de deur zich. Toen zag ze Kay met de ijsblokken heen en weer sjouwen. Ze vloog hem om de hals. ‘Oh Kay eindelijk heb ik je gevonden!’ Maar Kay zat stil, stijf en koud. ‘Toen huilde kleine Gerda hete tranen, die vielen op zijn borst, ze drongen in zijn hart, ze ontdooiden de ijsklomp en verteerden het glassplintertje daarbinnen; en hij keek haar aan en zij zong het gezang:
‘Rozen groeien in het dal
Waar ik Kindeke Jezus vinden zal!’
‘Toen barste Kay in tranen uit, hij huilde, zodat het glaskorreltje uit zijn oog spoelde. Hij herkende haar en jubelde: ‘Gerda! Lieve kleine Gerda! Waar ben je toch zo lang geweest?’ Ook de ijsblokken dansten van vreugde en vormden als vanzelf het verlossende woord ‘Eeuwigheid’ zodat Kay verlost was van de macht van de Sneeuwkoningin.
Duiding
De gebarsten spiegel en de stukjes in het oog en het hart
Sommige stukjes waren zo klein als een zandkorrel en kwamen in de ogen van mensen zodat deze mensen de wereld verkeerd zagen en alleen maar oog hadden voor wat slecht en lelijk was in de wereld. Soms kwam een stukje glas in het hart terecht, dan werd hart een klomp ijs.
Zo werd het spelen maar ook het kijken naar de wereld van de kleine Kay, van de mens anders. Toen de sneeuwvlokken vielen kwam Kay met een vergrootglas en liet aan Gerda zien hoe mooi geometrisch een sneeuwvlok wel gevormd was. Veel mooier dan een levende bloem vond hij. Wat Andersen hier beschrijft in het sprookje is de verhuizing van het hart naar het hoofd. (zie ook hoofdstuk 8) Rudolf Steiner spreekt over een ‘kosmisch onweer’ veroorzaakt door de geesten van de eerste hiërarchie. (zie aanvullende informatie) Zij grijpen diep in de menselijke constitutie van de mens in en zorgen voor de verhuizing van de ziel uit het hart naar het hoofd en de zintuigen. De wereld wordt nu niet door het warme enthousiaste hart waargenomen maar door het weinig vitale zenuw-zintuigstelsel. Zo wordt de mens wakker in de fysiek-zintuiglijke wereld. Er ontstaat een natuurwetenschap die het levende probeert te verklaren uit het dode.
Hans Christian Andersen zit met dit sprookje bovenop de tijdgeest. Hij schrijft dit sprookje in 1844. In 1841 komt Michaëls strijd tegen de geesten der duisternis (ahrimanische wezens) tot een hoogtepunt. Michaël stoot deze geesten - uit de hemel naar beneden - in de hoofden van de mensen. Zo maakt Michaël deze geestelijke ruimte vrij van ahrimanische wezens zodat wij mensen van de 21ste eeuw de wedergeboren Christus kunnen vinden in de etherwereld vlak boven ons. We zien dat deze ahrimanische wezens op aarde, nu in de hoofden van de mensen, voor een sterke materialistische impuls zorgen. De mensen verbinden zich – met behulp van deze ahrimanische wezens – steeds meer met de fysiek-zintuigelijke wereld, met dode materie buiten zich.
Kijk naar de spiegel (ahrimanische geesten), hoe deze geesten versplinterd worden en in duizenden stukjes op aarde vallen en in de ogen (zintuig van het verstand) en in het hart komen en er zo voor zorgen dat Kay, dat de mens, anders gaat kijken. Een geometrische uitgekristalliseerde sneeuwvlok, waar aardekrachten in het water binnendringen, is veel mooier dat een levende bloem. Ahriman die, samen met Lucifer, het hart bedreigt van Kay. Kay die verlost wordt door de tranen uit het liefdevolle hart van Gerda.
16. De aanleg van de bewustzijnsziel. De Angelsaksische cultuurperiode (1413 n.Chr – 3573 n.Chr)
Het hoger-Ik maakt met behulp van de bovenzonnige bevrijdende Saturnus- en de onderzonnige Maankrachten een deel van de krachten uit het fysieke lichaam vrij. De cultuurperiode van de bewustzijnsziel ontstaat. Het is goed te beseffen dat de krachten die de bewustzijnsziel vorm geven uit het fysieke lichaam stammen en niet uit het levenslichaam of uit het astraallichaam. Het ‘zelf’ wat zich in het midden beleeft heeft nu te maken met de polariteit van Saturnus en Maan, de meest ver uit elkaar liggende planeten. Hoe houden we deze krachten van Saturnus en Maan - welke in de bewustzijnsziel werken - bij elkaar? Hoe zorgen we ervoor dat deze krachten niet eenzijdig en los van de anderen gaan werken. De gevaren van losgeslagen Maankrachten zijn zich verliezen in seksualiteit. De gevaren van losgeslagen Saturnuskrachten zijn de dorre droge geleerde, de boekenwurm. (Mens op de drempel, Prof. Lievegoed)
Bij de verstands-gemoedziel werd het midden, het zelf in de griekse cultuurperiode door kunst en dans en in de middeleeuwen door geloof en vroomheid bewaakt. Geloof en vroomheid zijn nu voor de bewustzijnsziel als krachten onvoldoende om een krachtig midden, een krachtig ‘zelf’ te behouden. Sociale instituties moeten hier het ‘zelf’ te hulp komen. (Mens op de drempel, Prof. Lievegoed)
In de bewustzijnsziel leeft nu de saturnale kracht. Deze saturnale kracht heeft het mogelijk gemaakt dat de geest zich afdrukt in de materie. Het menselijk skelet is hiervan het voorbeeld. Het menselijk skelet is het beeld van het menselijk ik. Deze saturnale kracht werkt niet alleen incarnerend maar is ook in staat de geest weer te bevrijden en zo de ervaringen opgedaan in het ene leven om te zetten in vermogens voor een volgend leven. Zo werkt deze saturnale kracht van het ene middernachtelijke uur naar het volgende middernachtelijke uur waar het besluit tot een nieuwe incarnatie genomen wordt.
Wat is de opdracht van de bewustzijnsziel?
De gewaarwordingsziel richt zich op de buitenwereld, neemt de wereld waar en zet deze waarnemingen om in voorstellingen welke met behulp van de marskrachten in het geheugen worden opgeslagen. Het ritmische geheugen ontstaat en de kiem van het menselijk ‘ik’ verschijnt op aarde. De verstands-gemoedziel gaat middels het denken naar binnen en heeft als opdracht ‘liefde voor de waarheid’ te ontwikkelen. De bewustzijnsziel wendt zich opnieuw naar buiten, richt zich op de wereld buiten de mens. De opdracht van de bewustzijnsziel is eerbied te ontwikkelen en met ‘eerbied’ als innerlijke kracht de wereld buiten ons en de bovenzinnelijke wereld tegemoet te treden.
Kleine herhaling
In de Egyptische cultuurperiode - als de gewaarwordingsziel wordt aangelegd - is er nauwelijks sprake van een ‘ik-beleving’. Er is een dof bewustzijn want ‘De gewaarwordingsziel is in de eerste plaats datgene, wat de van buiten komende indrukken opvangt.’ (Mens op de drempel, Prof. Lievegoed) De gewaarwordingsziel verinnerlijkt de indrukken uit de buiten- en binnenwereld en slaat deze op in het geheugen (Marskwaliteit). Tegelijkertijd werken ook de vrijkomende onderzonnige venuskrachten in de egyptische mens. De egyptische mens wordt zich zo bewust van zijn opstijgende lusten, onlusten, hartstochten en driften.
Pas bij de ontwikkeling van de verstands-gemoedziel wordt het ‘ik’ van de mens zichtbaar. De verstandsziel geeft de mens, middels het denken, de mogelijkheid om een binnen- en buitenwereld te scheppen. Middels het denken ordent de griekse mens de wereld buiten en binnen in hem. Zo beleeft de Griek een innerlijke wereld en een ‘tegenover’, een ‘buiten’ hem staande wereld. Buiten noemt de Griek dan objectief en de innerlijke wereld in hem noemt hij subjectief.
Dit ‘ik’, het middelpunt van onze ziel, ook wel ‘het zelf’ genoemd, kan van binnenuit onze (gewaarwordings)ziel louteren en zuiveren om het ‘…zodanig te bewerken, dat wij heer en meester worden over onze wilsimpulsen en ons gevoels- en gedachteleven.’ (Metamorfose van het zieleleven, Rudolf Steiner)
Maar ook de bewustzijnsziel moet de verstandsziel, het denken koesteren: ‘Ze kan alleen tot ontwikkeling komen door middel van het weten, namelijk door het denken.’ (Metamorfose van het zieleleven, Rudolf Steiner) Het denken moet aan de basis staan van het verkennen van de wereld buiten ons en de bovenzinnelijke wereld.
Liefde en overgave
Maar wat helpt ons bij het verkennen van de wereld buiten ons en van de bovenzinnelijke wereld? Twee bouwstenen zijn hierbij van belang: liefde en overgave. De mens moet liefde voelen voor het onbekende, voor het bovenzinnelijke, de mens moet liefde voelen voor de wereld buiten hem als hij deze wereld wil onderzoeken. Naast ‘de liefde voor’ is de ‘overgave aan de wil’ nodig wil de mens zich kunnen verbinden met het onbekende buiten ons. Deze overgave aan de wil is een ‘hingeben’ een zich overgeven aan dat wat je wilt bestuderen. En beide; de ‘overgave aan de wil’ en de ‘liefde tot’ noemen we eerbied want: ‘Nooit zal de bewustzijnsziel kunnen komen tot weten, zelfs wanneer het gaat om iets uiterlijks, wanneer zij dat niet benadert met liefde en met overgave of met andere woorden: met eerbied benadert.’ (Metamorfose van het zieleleven, Rudolf Steiner) De eerbied moet werkelijk door het ik als een instrument gebruikt worden, het moet: ‘…uit het ik naar buiten stromen en uitgaan naar het voorwerp dat gekend moet worden.’ (Metamorfose van het zieleleven, Rudolf Steiner) Maar aan de ontwikkeling van eerbied als instrument van de bewustzijnziel kleven twee gevaren.
Bij het ‘zich overgeven’ aan de buitenwereld of aan de bovenzinnelijke wereld kan het ‘ik’ zich verliezen. Er ontstaat dan een bewusteloosheid van de ziel. Het ik heeft de ziel losgelaten maar is nog wel in het fysieke lichaam aanwezig en neemt de buitenwereld nog waar. Als het ik de ziel loslaat dan bezit het niet meer de kracht om de wil te sturen. Hoe voorkom je dit ‘willoos worden’ van de ziel? We kunnen dit voorkomen door op het moment dat we ons vol overgave aan iets wijden - bijvoorbeeld onderzoek van de wereld buiten ons, van de bovenzinnelijke wereld - ons te doordringen met het denken. ‘…de wil om te denken over datgene waaraan men zich overgegeven heeft moet aanwezig zijn.’ (Metamorfose van het zieleleven, Rudolf Steiner) De wil tot overgave moet altijd samen gaan met de wil om je denkend te verbinden met het onderwerp van overgave.
Hetzelfde geldt voor de liefde om de wereld buiten ons te bestuderen. Liefde zonder denken leidt tot dweperij. De mens wordt een dweper. Het gevaar van de bewustzijnsziel is de mens die vol liefde en overgave het onbekende omarmt maar daarbij verzuimt om een krachtig ik - een ik dat zich sterkt door het denken - te ontwikkelen. Dan spreken we over een onderzoeker die een slaapwandelaar, een dromer, een dweper is.
Eerbiedskrachten sterken de ziel
Eerbied kent ook een gebaar, een menselijke houding. Het is het gebaar wat de herders maken als ze knielen voor het kind Jezus in de Kribbe. De mens knielt, buigt zijn hoofd en vouwt zijn handen. En wanneer iemand heeft leren knielen dan neemt hij een nieuwe kracht in zich op. En door het vouwen van de handen heeft de mens: ‘…een kracht in zich opgenomen, die hij nu door zijn hand naar buiten kan laten stromen; in zo een hand leeft de kracht van het zelf.’ (Metamorfose van het zieleleven, Rudolf Steiner) Zo kan de eerbied die door het hart en de handen stroomt tot een zegen worden. De mens wordt door ‘eerbied’ sterker en krachtiger in zijn ziel en kan zo boven sympathie en antipathie uitstijgen tot een rijp en moreel oordeel. Het is zaak om deze eerbiedskrachten al vroeg te ontwikkelen want: ‘Wat wij in onze jeugd in de eerbied hebben eigen gemaakt, straalt ons op onze oude dag tegemoet als levensmacht en dat wat wij Goddelijk noemen en waartoe wij ons in eerbied gewend hebben, komt dan tot ons als een ervaren van de Almacht.’ (Metamorfose van het zieleleven, Rudolf Steiner) We kunnen ons alleen maar met het goddelijke verenigen en het goddelijke ervaren, als we in onze jeugd eerbied gekoesterd hebben
Innerlijke autoriteit en moreel beraad
We zagen in hoofdstuk zes hoe Thomas van Aquino zich verweert tegen het begrip pan-intellect van Averroes (1126-1198). Pan-intellect houdt in dat wij mensen uit een gemeenschappelijke bron van gedachten putten en dus geen eigen intellect bezitten maar een gedeeld intellect. Zou deze opvatting in Europa vaste grond hebben gekregen, dan zou het ik-gevoel van de mens zich maar zwak hebben kunnen ontwikkelen. Vervolgens zou de ontwikkeling van de bewustzijnsziel gevaar hebben gelopen.
Na de verhuizing van het ‘ik’ van het hart naar het hoofd (zie hoofdstuk 8), bij de start van de bewustzijnsziel, beschouwt de mens de wereld vanuit het hoofd, vanuit de fysieke hersenen. Hij wordt, middels zijn zintuigen, wakker in de fysiek-zintuigelijke wereld. Dit is een wereld verlaten door de Goden. Een wereld waar de mens vrij is. Zo is nu de mens in staat om in vrijheid zijn gedachten vorm te geven en zo zijn ‘ik’ te versterken. Hij heeft zich afgesloten van de geestelijke wereld, van het werken van de Goden. Hij kan nu als mens – voor het eerst in de geschiedenis – zelf geschiedenis schrijven en zelf vanuit het vrije denken een eigen weg kiezen. Het gevolg is: een mens bevoegd ‘tot dwalen’.
Nu, zo een zeshonderd jaar na de start van de bewustzijnsziel, is niet meer traditie, familie en kerkelijk gezag leidend. Het is de mens zelf die vanuit een innerlijke autoriteit morele keuzes leert maken over thema’s als leven en dood. Zo verschijnen er abortusklinieken en expertise centra voor euthanasie. Tegelijkertijd zien we nieuwe instituties opkomen zoals Humanistisch verbond (1946), Nederlandse vereniging voor vrijwillig levenseinde (NVVE, 1973), Coöperatie Laatste wil (2013) en Stichting medisch verantwoorde zwangerschapsonderbreking (Stimezo, 1969). De nieuwe mens maakt nu, los van de Goden, eigen morele keuzes. Vanuit een eigen innerlijke autoriteit worden er door verzorgende, verpleegkundige en arts individuele keuzes gemaakt tijdens het moreel beraad in ziekenhuizen en verpleeghuizen. Hier toetst de verzorgende, de verpleegkundige, de arts of zij een handeling (bijvoorbeeld: euthanasie, abortus, stoppen met eten en drinken) mee kunnen en willen dragen.
Intermezzo
Francis Bacon (1561–1626), vertegenwoordiger van de bewustzijnsziel
Zo rond het begin van de 15de eeuw, in de vijfde na-Atlantische periode (Angelsaksische cultuurperiode), start de aanleg en de ontwikkeling van de bewustzijnsziel. Het hoger-Ik maakt een deel van het fysieke lichaam vrij voor de ontwikkeling van de bewustzijnsziel. Door deze ontwikkeling neemt de mens de wereld waar middels zijn zintuigen, zet de waarnemingen om in voorstellingen en al denkend vormt hij zich een oordeel over het fysiek waargenomene. Leefde de mens in de Grieks-Romeinse tijd, de begintijd van de verstands-gemoedziel, nog in wereld van de levenskrachten, nu leeft hij vanuit het hoofd met zijn gedachten ‘in de minerale wereld’. Een minerale wereld van waaruit de Goden zich hebben teruggetrokken en waarin de mens dus vrij is om te denken wat hij wil.
‘Met zijn gedachten leeft de mens nu juist in de minerale wereld. En met al het overige, waarmee hij in de plantaardige de dierlijke en de zuiver menselijke wereld leeft, is hij aan het lot onderworpen. En van de vrijheid zou je eigenlijk kunnen zeggen: de mens verlaat de door de hogere hiërarchieën beheerste rijken en betreedt het rijk dat in zeker zin vrij van hogere hiërarchieën is, het minerale rijk, om op zijn beurt vrij te worden.’ (Karma onderzoek 1 GA235/240 16-2-24 Dornach)
Nogmaals moet op de belangrijke positie van de verstands-gemoedziel worden gewezen. Zij rijkt met het lichtende denken tot in de diepten van de gewaarwordingsziel om louterend en zuiverend in te werken op de lagere natuur van de mens en zij piekt met het denken omhoog tot in de bewustzijnsziel, om de mens bij zijn verkenning van de wereld buiten hem te begeleiden.
Francis Bacon (1561 – 1626) is één van de eerste vertegenwoordigers van het tijdperk van de bewustzijnsziel. Bacon was grootzegelbewaarder van de koning toen hij op 61-jarige leeftijd beschuldigd werd steekpenningen te hebben aangenomen. Hij nam ontslag en wijdde zijn verder leven zich aan emperisch onderzoek. Hierbij ging Bacon systematisch te werk door zijn kennis op te bouwen aan de hand van observatie, expiriment en het systematisch verzamelen van de gegevens. Het is goed om de tijd waarin Bacon leeft te beschrijven. Het was een onzekere en angstige tijd voor de mensen. Veel mensen stierven in deze tijd aan infecties zoals cholera, de pest (70.000 mensen) en kraamvrouwenkoorts.
Bacon wilde een wetenschap die aan de waarneming van de natuur ontleend is. De mens was, sinds de zondeval, zijn heerschappij over de natuur kwijt geraakt. Het is de plicht van de mens om deze heerschappij terug te winnen. Daartoe wil Bacon de natuur op de pijnbank leggen, hem in zijn kleinste elementen ontleden en zo ‘het boek van de natuur’ leren lezen. Bacon introduceert daartoe het experiment en het instrument. Het instrument om dit voor de waarnemer te schuiven want hij stelt in zijn boek Novum Organum: ‘…maar de meeste moeilijkheden en dwalingen van het menselijk verstand ontstaan door onze stompzinnige ontoereikende en misleidende zintuigen…’ en de bronnen van dwaling noemt hij idolen. Bacon wil het instrument als hulp. Zo schuift Bacon het instrument voor de waarnemer en is het niet meer de waarnemer die waarneemt.
Nadat we het ontstaan van de gewaarwordingsziel, verstands-gemoedsziel en de bewustzijnsziel in de mens hebben beschreven, komt de vraag naar boven hoe een pasgeboren kind zich ontwikkelt in een samenleving die doordrenkt is van de bewustzijnszielencultuur.
17. Het kind ontvangt een voorlopige ‘ziele-structuur’ door nabootsing
We hebben beschreven hoe in de Egyptisch-Chaldeeuwse, de Grieks-Romeinse en in de Anglo-Saksische cultuurperioden door de hogere hiërarchieën respectievelijk de gewaarwordingsziel, de verstands-gemoedsziel en de bewustzijnsziel worden aangelegd. In een periode van 2x 2160 jaar en 6oo jaar, samen ongeveer 5000 jaar zijn we van de Egyptische mens bij de huidige bewustzijnszielenmens aangekomen.
Een kind wordt nu geboren in een gezin, een samenleving die doortrokken is van de verworvenheden van de gewaarwordingsziel, de verstands-gemoedsziel en de bewustzijnsziel. In deze wereld ontwaakt het kind (0-6 jaar) door nabootsing. Het pasgeboren kind, de peuter en de kleuter zuigen deze culturele omgeving middels de zintuigen in zich op. Het gaat om de bouw van het huis, de inrichting van het huis, de gewoonten, de taal, de handelingen, en de morele intenties die in deze handelingen opgesloten liggen, van vader, moeder en andere gezinsleden. Dit alles verankert zich diep in het levenslichaam van het kind en daar geeft het vorm aan de (om)bouw van de fysieke organen van het kind. Uiterlijk zien we het kind in taal, stemming en handelen de wereld buiten hem nabootsen. Zo ontstaat ‘…door al deze indrukken in de eerste fase van het leven (…) een ‘voorlopige’ zielenstructuur. Dezelfde individualiteit zal andere zielenstructuren vormen in een westers gezin, dan in een kraal in de binnenlanden van Afrika. Deze voorlopige zielenstructuur moet dan in de middenfase van het leven (tussen 21 en 42 jaar) geïndividualiseerd worden door omvorming vanuit het ik. De mate waarin dit lukt is natuurlijk verschillend voor elk individu.’(Mens op de drempel, Prof. Lievegoed)
Culturele dubbelganger
Zo draagt de opgroeiende mens – tot zijn 21ste jaar – een voorlopige zielenstructuur. Ontmoet deze mens een medemens dan horen we in het gesprek, in de ontmoeting als eerste de innerlijk verankerde en nagebootste cultuur. Hier gaat het niet om kleur, bouw of kleding (bijvoorbeeld hoofddoekje) van de andere mens, maar om wat er in de vroege jeugd opgenomen is door gewoonten, het nabootsen van taal, omgeving en morele waarden en normen. Het is deze ‘voorlopige culturele’ mens die we als eerste ontmoeten.
‘Bij de ontmoeting met een andere mens speelt deze (voorlopige) ‘culturele mensen’ een zeer grote rol. Iemand kan er aardig uitzien, maar zodra hij zijn mond opendoet klinkt het cultuurpatroon door in zijn stem en ‘plaatst’ de betreffende in een bepaalde cultuur, klasse of jaargang. De conflicten met vreemdelingen en minderheden liggen niet zozeer in het vlak van het ras, maar in de eerste plaats in deze culturele dubbelgangers, die zich uiten in andere gewoonten, in de taal en dergelijke.’ (Mens op de drempel, Prof. Lievegoed)
Deze ‘culturele dubbelganger’ is ontstaan in de kindertijd en heeft zijn basis, zijn oorsprong in het etherlichaam of levenslichaam. Het etherlichaam is een lichaam waar ons geheugen, onze gewoontes en driften huizen. Deze gewoonten en driften laten zich niet direct door het ik veranderen. Dit veranderen zal door het ik middels het astraallichaam moeten gebeuren. Dit kost zeer veel tijd. ‘Het astrale lichaam met zijn begeerten kan door het ik worden beheerst en veranderd. Het etherlichaam met zijn gewoonten en driften kan pas indirect worden veranderd, via het astrale lichaam, wat zeer veel tijd in beslag neemt.’ (Mens op de drempel, Prof. Lievegoed)
We hebben gezien hoe het kind zich in de eerste jaren van zijn leven door nabootsing, een voorlopige zielenstructuur aanmeet. Deze ‘voorlopige zielenstructuur’ ligt diep verankerd in het etherlichaam. Het zijn de waarden en normen van de hem omringende cultuur die in het kleine kind verankerd zijn. Deze cultuur kan in een westers land bij westerse ouders of in islamitisch land bij islamitische ouders zijn opgedaan. Zo zien we twee kinderen, geheel verschillend, door de cultuur die ze door nabootsing hebben opgezogen.
Oud karma
We beschrijven nu achter elkaar de geboorte van het zichtbare fysieke lichaam (0 jaar), het levenslichaam (7 jaar, wisselen van de tanden), het astraallichaam (14 jaar, aarderijpheid) en het ‘ik’ (21ste jaar, volwassen). Het zichtbare fysieke lichaam en niet zichtbare etherlichaam, astraallichaam zijn vruchten van een vorige incarnatie. Zij zijn gevormd uit ‘oud karma’ die de opgroeiende mens in de eerste 21 jaar van zijn leven bepalen en begeleiden.
Dan rond het 21ste jaar wordt het ‘ik’ geboren. Dit nieuw geboren ‘ik’ verbindt zich, vernieuwend werkend, met astraallichaam, etherlichaam en fysieke lichaam en schept zo een volledig nieuwe zielestructuur van gewaarwordings-, verstands-gemoeds- en bewustzijnsziel.
Fysieke lichaam
Tijdens de bevalling wordt het fysieke lichaam geboren. Dit is een gestalte in de ruimte. De Franse arts Sigaud onderscheid vier gestaltetypen (Mens op de drempel, Prof. Lievegoed)
- Het cerebrale type
- Het digestive type
- Het respiratoire type
- Het musculaire type
Etherlichaam
Na de tandenwisseling, zo rond het 6de-7de jaar, zien we een deel van het etherlichaam vrijkomen uit hoofd- en kaakgebied. Dat wat eerst fysiologie van het etherlichaam was, laat zich nu in het temperament zien. Er zijn vier temperamenten: het cholerische, flegmatische, sanguinische en melancholische temperament. Wil je er achter komen wel temperament het schoolkind heeft, kijk dan hoe het schoolkind beweegt en hoe het op verschillende situaties van buiten reageert.
Astraallichaam
In de puberteit zien we rond het 14de jaar het astraallichaam vrijkomen. Het vrijgekomen astraallichaam geeft het zielenleven van de puber kleur en karakter. We onderscheiden zeven karaktertypen die de zeven planetenkwaliteiten vertegenwoordigen: De onderzoeker, de denker, de organisator, de verzorger, de registrator, de vernieuwer. Het zevende is het evenwichtscheppende zonkarakter.
Het zijn vruchten uit het vorige leven(s)
Het fysieke-(gestalte), ether-(temperament) en astraallichaam (karaktertypen) zijn vruchten van vorige incarnaties. Zij vertegenwoordigen oud karma. Tot het de 21e jaar kijken we naar de opgroeiend mens die zijn vruchten uit het vorige leven aan ons laat zien. We kijken naar een mens die, vanuit het verleden, geworden is. Pas rond het 21e jaar wordt de individualiteit geboren en dan kan het ik hier iets nieuws aan toevoegen. In de zonneperiode, van 21-42 jaar bouwt het ‘ik’ respectievelijk het - uit het verleden stammende - astraallichaam, etherlichaam en fysieke lichaam om. Het is goed om je te realiseren dat je elke ochtend weer wakker wordt in het fysieke lichaam, dat opgebouwd is uit de karmische krachten van een vorig leven. Je zult het steeds weer met dezelfde, karmisch aangelegde ogen, oren en neus moeten doen.
Nieuw karma
Rond het 21ste jaar wordt het ‘ik’, de individualiteit, van de mens geboren. Deze individualiteit is als het ware een nieuwe mens, die bovenop de oude, vanuit het verleden geworden mens nu weer nieuw naar de wereld kijkt. Noodgedwongen moet hij wel aan het werk met de vrijgekomen wezensdelen: het fysieke lichaam (wordt bij geboorte geboren), het etherlichaam (7 jaar) en het astraallichaam (14 jaar). Deze drie omhulsels van de mens zijn het gevolg van oud karma.
‘De individualiteit streeft naar een nieuw karma, stelt zich niet tevreden met het drijven op de oude verworvenheden en wil iets nieuws toevoegen. In het leven van de mens gebeurt dat, doordat het ik invloed uitoefent op de drie lichamen, zodat ze geleidelijk worden ‘omgevormd’. Het resultaat daarvan is, dat in de psyche, de ziel van de mens, iets geheel nieuws ontstaat. Dit streven van het ik om de ziel een eigen karakter te geven wordt gerealiseerd in de tijd tussen 21 en 42 jaar, in de middenfase (de zonnefase, jpvds) van het leven.’ (Mens op de drempel, Prof. Lievegoed)
In de periode van 21-28 jaar vormt het ik het astraallichaam om. Het ik richt het astraallichaam actief op de buitenwereld (middels de marskracht) en laat het astraallichaam bevruchten door alle ervaringen die hij op doet. Zo ontstaat de gewaarwordingsziel welke de mens een rijk innerlijk leven geeft.
‘Als het ik actief aan de omvorming van het astrale lichaam werkt, dan treedt er iets op als bij de bevruchting van een eicel. De ‘eicel’ in dit geval het astrale lichaam, groeit uit tot een nieuw wezen, de gewaarwordingsziel. Het astrale lichaam is naar binnen gericht in de opbouw, de instandhouding en het functioneren van de inwendige organen en wordt in de psyche bemerkbaar in de vorm van begeerten. Het ik richt nu dit astrale lichaam op de wereld en laat het bevruchten door de zintuigindrukken. Daardoor ontstaat een rijk innerlijk leven dat zich losmaakt van het aan de organen gebonden egoïsme van het astrale lichaam. Het ik heeft daarbij zijn eigen ziele-instrument geschapen.’ (Mens op de drempel, Prof. Lievegoed)
In de periode van 28-35 jaar zien we dat het ‘ik’ een deel van het etherlichaam losmaakt van zijn opbouwende krachten ten dienste van het fysieke lichaam. Nu richt het ‘ik’ het vrije deel van het etherlichaam op de binnenwereld waar het de waarnemingen van buiten ordent, en deze denkend verwerkt en als herinneringsbeelden opslaat.
In de periode van 35-42 jaar vormt het ‘ik’ de krachten van het fysieke lichaam om. De bewustzijnsziel ontstaat. De bewustzijnsziel richt zich opnieuw naar buiten. De mens wordt wakker middels zijn zintuigen aan de fysieke wereld. Het fysiek-zintuiglijke denken ontstaat. Dit denken probeert het ‘leven’ te begrijpen door het eerst te doden, te ontleden en vervolgens onder de (elektronen)microscoop te leggen om zo de voorwaarden van het leven te kunnen ontdekken. Dit ‘aankomen’ van de bewustzijnszielemens in de fysiek-zintuiglijke wereld is nodig om zo het ‘ik’ van de mens sterker, krachtiger te maken.
Opdracht van de bewustzijnsziel is het denken wat nu een lijkdenken geworden is weer om te vormen en het terug te brengen naar het hart. Er moet een ander denken ontstaan.
18. Zorgen over de menselijke intelligentie, over het denken
Wat is intelligentie
Intelligentie is dat wat met ons verstand te maken heeft. Ons verstand is ons vermogen tot denken. Denken vervolgens is het kunnen ordenen van onze (meestal) fysiek-zintuigelijke waarnemingen en vervolgens daar een oordeel over te vellen (van Dale). Bovenstaande is de reguliere opvatting over intelligentie. Zij beperkt zich tot wat fysiek-zintuigelijk waarneembaar is of wat vanuit het innerlijk van de mens omhoog stijgt en wil hier alleen gedachten over vormen.
Binnen de antroposofie wordt onder intelligentie iets anders verstaan. Zie hoofdstuk 5 over ‘kosmische intelligentie.’
Hoe het dode en het boze de menselijke intelligentie binnen sluipen
Vanaf het begin van de ontwikkeling van de menselijke intelligentie zijn er bij de ingewijden zorgen geweest over hoe de menselijke intelligentie zich in de tijd zou gaan ontwikkelen. In de Egyptische cultuurperiode (2907-747 v.Chr.) zien we – met de aanleg van de gewaarwordingsziel – het eerste oplichten van het menselijk geheugen en daarmee ook een start van het prille denken. De intelligentie, het denken van de Egyptenaar was nog kosmisch gericht (sterrenkunde). Daarmee erkende en omhelsde de Egyptenaar het geestelijke en waren zijn gedachten aan het geestelijke gewijd. In de Grieks-Romeinse tijd richt de mens zich op de fysieke dode wereld buiten hem en gaat de dood deel uit maken van het denken. We zien vervolgens het dode – wat in de Griekse tijd het denken binnen gedrongen is – van binnen naar buiten trekken. Terwijl in de Griekse tijd de dood deel uit maakt van het denken zijn nu, in de 5de na-Atlantische cultuurperiode, de krachten van de dood volop buiten ons aanwezig. Nu, zeshonderd jaar na de start van de bewustzijnsziel zien we dat de menselijke intelligentie, naast het dode, nu ook een verbond is aan gegaan met het boze, met het bedrog, met de onwaarheid.
De dood is buiten ons volop aanwezig
Nu, in de tijd van de bewustzijnsziel, zien we hoe het dode op alle gebieden in de samenleving zijn stempel drukt. De mens is in staat om uit dode materie middels de lopende band industrie de wereld vol te zetten met dode voorwerpen zoals; e-bikes, fat-bikes, auto’s, treinen, vliegtuigen, kleding, plastic voorwerpen etc. Het dode laat zich niet alleen zien in de vele dode voorwerpen van de maak- en gemaksindustrie maar wordt ook zichtbaar in de gelegaliseerde instituten als de abortuskliniek en levenseindekliniek. De dood heeft in onze samenleving middels abortus en euthanasie in Nederland een wettelijke basis gekregen.
Ook in de geneeskunde heerst het dode denken. De geneeskunde kan het levensprincipe in de mens niet (h)erkennen en ziet de mens als een complex van ingewikkelde biochemische processen van waaruit ‘leven’, maar ook ‘gevoelens’, ‘gedachten’ en ‘morele besluiten’ ontstaan. De keuze waarom de mens links of rechts stemt wordt terug gevoerd op de ingewikkelde biochemische processen van het brein. Dat materie zich, in bijvoorbeeld een plant, ordent en voegt naar het hogere levensprincipe wordt niet erkend. (zie ook hoofdstuk over Thomas van Aquino)
Ook in onze omgang met dieren heeft de industriële dood zijn intrede gedaan. Bij uitbraken van bijvoorbeeld vogelgriep, mond-en-klauwzeer telt niet het individuele welzijn van het dier maar wordt gekeken naar de economische gevolgen die deze uitbraken kunnen hebben. Zo worden bij vogelgriep miljoenen dieren in de pluimveehouderij gedood om deze sector economisch te beschermen. Het industriële woord voor het massaal doden van dieren is het ‘ruimen’ van dieren.
Door ‘het denken’ het goede te doen wordt steeds moeilijker
Om in deze tijd het goede te doen is niet vanzelfsprekend. Onze intelligentie zal ons niet meer vanzelfsprekend naar het goede leiden, zodat het ‘…steeds minder mogelijk wordt om louter door de intelligentie het goede te leren kennen.’ (De opvoedingsvraag als sociale vraag, GA296, 16-8-1919) De intelligentie , het denken zal steeds meer de neiging hebben het kwade te willen integreren in het morele, in de kennis, in de onwaarheid.
Het boze leidt ons naar Christus
Verrassend genoeg zal het boze ons naar de ontmoeting met etherische Christus leiden.
‘…zo zal de mensheid van de 5de na-Atlantische tijdperk op een zonderlinge, paradoxale wijze vanuit het boze naar de vernieuwing van het mysterie van Golgotha worden gevoerd. Door het beleven van het boze wordt bewerkstelligd dat Christus weer kan verschijnen zoals hij in het 4de na-Atlantische cultuurperiode door de dood is verschenen.’ (GA185, 25-10-18)
In de 6de na-Atlantische tijdperk (3573-5733 n.Chr.), de Slavische cultuurperiode, zal het objectieve boze in de buitenwereld aanwezig zijn en bestreden moeten worden door ‘…bewust helderziende verbinding van de mensen met de etherische Christus’ Dit mogen we ‘witte magie’ noemen. Witte magie in onze tijd is het Onze Vader bidden als je met het boze in je zelf of buiten jezelf geconfronteerd wordt.
Zo hebben de krachten van de dood als doel de mens vrij en zelfstandig te maken ten opzichte van de geestelijke wereld. Zo mag en kan de mens, levend in en zich uiteenzettend met de fysiek-zintuigelijke wereld, in vrijheid een zelfstandig aarde-ik ontwikkelen. De krachten van het boze zijn er ‘…opdat de mens, op het niveau van de bewustzijnsziel tot het geestelijk leven door kan breken’() en de mens zo de Christus kan ontmoeten in de etherwereld.
Intermezzo: Duterte en de intelligentie van het kwade, het boze
Als Rodrigo Duterte op 30 juni 2016, met de hand op de bijbel, beëdigd wordt als president van de Filipijnen kondigt hij een oorlog tegen drugs aan. Met plezier zou hij alle 3.7 miljoen verslaafden persoonlijk willen doden net zoals Hitler dat met de Joden had gedaan. Het land moet onder zijn presidentschap met geweld bevrijd worden van dealers en gebruikers van drugs. Critici die de rechtstaat in de Filipijnen voorop stellen en kritiek hebben op het geweld van de politie bedreigt Duterte openlijk met de dood. Half augustus 2017 worden er in twee achtereenvolgende nachten zestig mensen vermoord.
Hoe gaat dit moorden van de politie in zijn werk?
De politie doodt de drugsgebruiker en beroept zich daarbij steevast op noodweer. Noodweer is het plegen van een strafbaar feit om jezelf te beschermen. Alleen klopt het verhaal over noodweer niet. Human Rights Watch zegt dat de verdachten vrijwel zonder uitzondering in koelen bloede zijn vermoord. Na de moord wordt er door de politie drugs en een pistool naast de ‘drugsgebruiker’ gelegd, gefotografeerd en de ‘bewijzen’ toegevoegd aan het dossier. Zo zijn er ongeveer 6000 vermeende drugsgebruikers en dealers tijdens het presidentschap van Duterte vermoord. (Michel Maas, VK, 17-8-17)
Logica, intelligentie gaan samen met het boze, het kwade
Bovenstaand beeld schildert een president, een moreel leider van de Filipijnen, die in zijn intelligentie het kwade, het boze opgenomen heeft. Zo ontstaat er in het denken van Duterte een logica die uitgaat van het kwade, het boze. Zo wordt Duterte een immorele leider van zijn land.
Want (een boosaardige) logica zit er zeker in het denken van Duterte:
- Drugsgebruikers zijn verslaafd en hebben steeds weer drugs nodig.
- Daarvoor heeft de drugsgebruiker veel geld nodig om dealer te kunnen betalen .
- Om aan het geld te komen plegen ze misdaden en zorgen zo voor criminaliteit.
- Als ik drugsgebruikers en de dealers doodschiet dan verdwijnt de criminaliteit.
Echter deze boosaardige logica vergeet de onderliggende factoren die tot drugsgebruik leiden.In de Filipijnen is veel armoede. Mensen moeten lang werken om het geld voor levensonderhoud bij elkaar te sprokkelen. Om dit harde werken vol te houden worden vaak drugs gebruikt. Het begint met lijmsnuiven, daarna cannabis en tot slot meth(amfitamine). Dit is één van de onderliggende redenen van het hoge drugsgebruik en drugscriminaliteit in de Filipijnen. Bovenstaande uitleg legt de onderliggende problemen van het drugsgebruik in de Filipijnen bloot en biedt zo andere, meer menselijke, oplossingsstrategieën.
Maar de kwaadaardige logica van Duterte geeft hier geen ruimte aan. Duterte zijn logica ontmenselijkt de drugsgebruiker, ontneemt hem zijn rechten als mens en laat hem een verdieping zakken naar het dierniveau. Dieren hebben geen rechten die kunnen ter plekke afgemaakt worden. En…, de rollen worden omgedraaid door Duterte: de politie mag misdaden plegen tegen drugsgebruikers die niet meer als mensen gezien worden. Rechtspraak is niet nodig en biedt geen bescherming door het algemene pardon van Duterte voor de betrokken moordende politieagenten.
Overal waar het kwaad institutioneel de kop op steekt zien we de trias politica verdwijnen. De wetgevende, de rechtsprekende en de uitvoerende macht maar goed van elkaar gescheiden machten. Duterte verwees al naar Adolf Hitler, naar het Führerprincipe. Hij als president van het Filipijnse volk is tegelijk wetgever, rechtspreker en uitvoerende macht als hij de politie de opdracht tot doden geeft en opdracht geeft het bewijs te vervalsen.
19. Ziekmakende materiële voorstellingen, ideeën en begrippen
In de voordracht van 1 januari 1924 beschrijft Rudolf Steiner hoe een mens, met een ‘zintuig voor de geestelijke wereld’, kan zien dat slapende zielen zich als groepjes verzamelen bij de wachter aan de drempel. Zij willen als slapende zielen de wachter passeren om zo de geestelijke wereld binnen te komen. Maar het is de wachter aan de drempel die deze zielen in de meest strenge bewoordingen een halt toeroept:‘Je mag voor je eigen heil de drempel niet overschrijden. Je mag niet worden toegelaten tot de geestelijke wereld. Je moet terug.’
Maar juist in onze tijd, in de tijd van de bewustzijnsziel, is het de mensheid historisch opgelegd om bij bewustzijn op één of andere manier langs de wachter aan de drempel te gaan. Maar wakend redden de zielen het niet en dus naderen zij de wachter slapend.
Maar waarom wordt ons mensen een halt toegeroepen door de wachter aan de drempel? Omdat onze geestelijk bagage van begrippen, ideeën en gedachten te materialistisch is, te veel van het lijkdenken doordrongen is. Deze begrippen en ideeën zijn ontleend aan de ziel die ontwaakt is aan het materiële, aan het dode en zo leven, ziel en geest verklaren uit het materiele, uit het dode. Door de huidige wetenschap leren wij alleen het dode kennen. Met onze gebruikelijke intelligentie kunnen we ‘het leven’ niet doorgronden, niet begrijpen. (6de voordracht, 17-8-1919 uit Onderwijzen en opvoeden als sociale opgave) Zo is, middels dit ‘lijkdenken’ de mens niets meer dan een complex samenstelsel van biochemische processen. En uit deze dode biochemische processen ontstaan het denken, voelen en willen van de mens. Dit ‘lijkdenken’ zien we ook terug in het kijken naar de organen in het lichaam. Zo is het hart niet meer dan een pomp, de nieren een zuiveringsorgaan en de hersenen een veredelde computer voor data-opslag.
We missen geestelijke begrippen en ideeën in ons denken over alle gebieden van het dagelijks leven: de geboorte, de ontwikkeling van het kind, de dood, de geneeskunde, de landbouw enzovoort. Het is onze opdracht in de tijd van de bewustzijnsziel om opnieuw ideeën en begrippen te ontwikkelen die welkom en waardig zijn in de geestelijke wereld. Dit start met te erkennen dat de mens een geestelijk wezen is die zijn gehele leven verbonden is met, en doordrongen is van de geestelijke wereld.
Het is de huidige wetenschap, met zijn lijkdenken, zegt Rudolf Steiner, die ‘…de slapende mensen zo voor de ernstige wachter aan de drempel zet.’ En dat is gevaarlijk. Want zouden we de wachter aan de drempel passeren met de ideeën, begrippen en de daaruit voortvloeiende gedachten afkomstig uit de materiële wetenschap dan zouden we terugkomen ‘…ontbloot van gedachten en ideeën…’ ()Hij zou dan bij het ontwaken merken: ‘Ik kan niet denken, mijn gedachten krijgen geen grip op mijn hersenen. Ik moet gedachteloos door het leven gaan.’ Hij zou ‘…ontbloot van gedachten en ideeën terugkeren in de stoffelijke wereld.’ ()
Maar kunnen we dit nu al zien? Dat er mensen zijn die niet meer kunnen denken. Dat gedachten geen grip meer krijgen op de hersenen. Dat er mensen zijn die geen gedachten en ideeën meer hebben. Denk aan jonge mensen (40-65 jaar) met dementie. Daarvan zijn er nu 15.000 in Nederland. Denk aan alle oudere mensen met dementie. De schatting is dat er in Nederland ongeveer 350.000 mensen met dementie zijn. Denk aan mensen die drugs gebruiken. Zij, de drugsgebruikers, passeren de wachter aan de drempel middels geestverruimende middelen. We zien dat chronisch drugsgebruik de kans vergroot op cognitieve stoornissen en het later optreden van dementie. (Int Psychogeriatr. 2005:17 Suppl 1:S109-27. Dementia associated with alcohol and other drug use Gary K Hulse, Nocla T Laautenschlager, Robert J Tait, Osvaldo P Almeida)
Maar de vrees is dat wat nu voor de slaap geldt ook voor het sterven geldt. Je kunt wel met deze materialistische begrippen en ideeën de geestelijke wereld na het sterven in, maar bij een volgende incarnatie merkt deze mens dat hij zich niet meer door ideeën kan laten leiden. Het denken is ernstig gestoord. Er is dan op aarde: ‘Een ziekelijk, louter uit instinct handelen mensengeslacht…’ dat de aarde bevolkt. Het gaat om: ‘Losgeslagen gevoelens en emoties, zonder de oriënterende kracht van ideeën…’
20. Wegen naar het nieuwe denken
Hoe kunnen we zelf het ‘het nieuwe denken’ vorm geven. Dit kan: door bewust Christus in ons op te nemen, door ons waarnemen en denken fenomenologisch te scholen, door het bewust dragen van de engelbeelden welke in onze (slapende) ziel gelegd worden en door het denken met het etherhoofd.
- De Christus in ons opnemen
Waar ligt nu de redding van het menselijk denken, de menselijke intelligentie? Door ons te verbinden met Christus kunnen we ‘…ontsnappen aan het kwade, aan de onwaarheid.’() Want dit is helaas wat het intellect ons nu brengt; het kwade, het boze en de onwaarheid. Want nu ‘…leeft de mensheid in het begin van een tijdperk waarin de intelligentie in het boze zou verkeren wanneer de ziel van de mensen zich niet met Christuskracht zou doordringen.’() Om nu de Christuskracht in onze ziel op te nemen zal de mens zich tot Christus moeten wenden en net als Johannes de Doper zeggen: ‘Hij moet toenemen, ik moet afnemen’. (Evangelie volgens Johannes 3:30) en naar het woord van Paulus: ‘Met Christus ben ik gekruisigd. Ikzelf leef niet meer, Christus leeft in mij.’ (Galaten 2:20) Zo kan er een hogere intelligentie ontstaan die doortrokken is van de Christuskracht.
Hoe zal men deze hogere intelligentie herkennen?
Als door al ons voelen, denken en willen de - door Christus geïnspireerde - liefde straalt voor plant, dier, mens en mensheid. Als we erin slagen om in steen, plant, dier en mens het werken van de geestelijke wereld te zien. Als we al het leven opnieuw beschrijven met levende begrippen. We kunnen zo in de nacht, als we slapen, onze spirituele gedachtes als voedsel schenken aan de geestelijke wereld. Daartoe zal ons denken geen lijkdenken (denken wat alleen het dode kan begrijpen) maar levend denken moeten worden. Rudolf Steiner geeft als voorbeeld het begrip driehoek. We kunnen denkend aan een driehoek een willekeurige driehoek voor ons zien. Steiner vraagt ons denkend een driehoek voor te stellen die continu in beweging is en continu in alle hoeken en lijnen verandert. Als de mens zoekend is naar de Christus – die opnieuw gekruisigd en opgestaan is in de ethersfeer – dan weet hij dat hij de Christus niet met zijn huidige, fysiek-zintuigelijke denken kan vinden. Hij zal zich moeten verlossen van het ‘materiele lijkdenken’. Hij zal zich een weg moeten vinden naar het ondermaanse, naar de ethersfeer daar waar de gestorvenen en de ongeborenen elkaar ontmoeten en beiden korte tijd verblijven. In dit ondermaanse kunnen wij mensen nu de Christus ontmoeten.
De opdracht is het fysiek-zintuigelijke sluier te doorbreken en Christus in de ethersfeer te vinden en ons met hem te verbinden. Want we moeten doordrongen zijn van de val van het intellect. De val naar het boze, het kwade, de onwaarheid. ‘Als het niet wordt ingedamd door een sterk, energiek bewustzijn: wat ik in mijzelf vind als de Christusimpuls dat is het beste in mij als mens voor deze en voor volgende incarnaties.’ (De opvoedingsvraag als sociale vraag, GA296, 16-8-1919)
2. Fenomenologie
In de voordrachtenreeks ‘De missie van Michael’(6de voordracht, 30-11-1919) beschrijft Rudolf Steiner hoe het menselijk bewustzijn - en daarmee het ervaren van geestelijke en natuurlijke aardse krachten om ons heen - in de loop van de tijd langzaam verandert.
Kijken we naar de oer-Perzische tijd, in het 5de en 4de millennium v.Chr. (5067-2907 v.Chr.) dan zien we dat de zielestemming, het bewustzijn van de mens een geheel andere is als die van de huidige mens. De Pers ervaart zich nog één met de geestelijke wereld. Zo beleeft hij de aardse en de geestelijke wereld als in elkaar overgaand. Hij ziet het geestelijke door het aardse heen en hij beleeft dit als licht-duisternis schakeringen. Een welwillend, vriendelijk mens ziet hij als licht-helder en een wantrouwend, zelfzuchtig mens als een donker-duister schakering. Alles is voor de Pers één geestelijk-fysieke eenheid. Het beeld hiervoor is de wereldslang die de wereld omcirkelt. Het symbool van eenheid van het alles omvattende heelal.
In de Egyptische-Chaldeeuwse tijd, de derde na-Atlantische cultuurperiode (2907 - 747 v.Chr.) verandert de zielestemming, het bewustzijn van de mens. De Egyptenaar ervaart het goddelijke in zich als hij zijn arm beweegt en hij ervaart dezelfde God buiten zich als een boom bewogen wordt. Middels de ademhaling beleeft de Egyptische mens dat deze God bij het inademen naar binnen en bij het uitademen naar buiten gaat. Het beeld hiervoor is de lemniscaat. De ene lus is het goddelijke in de natuur buiten ons en de andere lus is het goddelijke in ons. Het kruispunt van de lemniscaat is het moment waar de inademing overgaat in de uitademing (of andersom). Dit kruispunt is de bewustzijnsplek, waar de goddelijke ziel in de mens, de goddelijke wereldziel buiten de mens elkaar ontmoeten.
In de vierde na-Atlantische cultuurperiode (747 v.Chr. – 1413 n.Chr.), de Grieks-Romeinse cultuurperiode maakt de zielestemming, het kennend bewustzijn van de mens opnieuw een grote stap. Het lichtende denken in de mens ontstaat. De Griek ervaart nu een ‘binnen’ en ‘buiten’ wereld. ‘De mens begint zich tegengesteld aan de natuur te voelen.’ (missie van Michael) De lemniscaat breekt in tweeën. Er is geen punt meer waar binnen en buiten elkaar kruizen.
Om deze verbroken verbinding weer te herstellen ontstaat zich rond 800 jaar v. Chr., zo rond de start van de verstand-gemoedsziel, de yogacultuur. Het doel van deze nieuwe yogacultuur is de verbinding tussen de menselijke ziel en de wereldziel te behouden en de lemniscaat niet te laten breken. Later wordt deze ademhalingsyoga onbruikbaar omdat terug gegrepen wordt op de 3de cultuurperiode, de Egyptisch-Chaldeeuwse cultuurperiode, toen de lucht nog bezield was. Door het ademhalingsproces in de 3de cultuurperiode kon men de god in de mens verbinden met de god in de buitenwereld.
De 5de na-Atlantische cultuurperiode (1413 – 3573 n.Chr.) In het begin van de 5de na-Atlantische cultuurperiode verhuist het kennende bewustzijn vanuit het hart naar het hoofd. (zie hoofdstuk 8) De mens ervaart en kent nu de wereld vanuit het hoofd, vanuit de zintuigen. Het kennende hart waarmee de wereld begrepen werd (Egyptische cultuurperiode) is verloren gegaan. Gedachten komen niet meer uit het middengebied van de mens, ze zijn niet meer warm en doorgloeid van enthousiasme maar vinden vanaf de 15de eeuw hun oorsprong in het hoofd. (lijkdenken) De mens ervaart zich niet alleen afgesloten van de buitenwereld (verbroken lemniscaat Grieks-Romeinse cultuurperiode) maar ervaart ook tevens een verbroken verbinding tussen hoofd en de overige organisatie van het lichaam. We ervaren nu twee gebroken lemniscaten.
Hoe kunnen we nu opnieuw ervaren dat de macrokosmos buiten ons en de microkosmos binnen ons één zijn? Hoe komt de ‘ademhaling’ tussen binnen en buiten weer opgang? De ademhalingsyoga kan ons niet meer helpen.
Behulpzaam bij onze zoektocht zijn twee voordrachten van Rudolf Steiner, gehouden op 18 januari 1909 in Karlsruhe (Praktisch ontwikkeling van het denken) en op 30 november1919 in Dornach (Missie van Michael). In de voordracht van 1909 schetst Rudolf Steiner hoe wij moeten leren ‘in de dingen te denken’ en mee te bewegen met het ‘eigen verloop van de dingen’. Het denken, de waarneming blijft zo in de dingen en beweegt bijvoorbeeld mee met ‘het worden van de plant’. De voordracht is een geesteswetenschappelijke onderbouwing van de goetheanistische fenomenologie. In de ‘Missie van Michael’ beschrijft Rudolf Steiner een nieuwe yogacultuur. Nu niet een luchtyoga ademhaling maar een lichtyoga ademhaling middels de zintuigen.
‘De wereld is volgens gedachten opgebouwd; daardoor alleen kan men er ook gedachten uit tevoorschijn halen.’(Praktisch ontwikkeling van het denken)
Op 18 januari in 1909 houdt Rudolf Steiner in Karlruhe een voordracht over het denken. De voordracht is bijzonder omdat Rudolf Steiner een andere opvatting over het denken heeft dan gebruikelijk. Ik probeer dit middels een eigen voorbeeld duidelijk te maken. Als ik over de goudsbloem na-denk dan versta ik onder dit na-denken: waarnemen, de waarnemingen ordenen en er een oordeel over vormen. Zo probeerde ik de geneeskundige werking te begrijpen door de plant in het voorjaar, zomer en herfst waar te nemen. Zo kon ik, middels mijn waarnemingen concluderen dat de goudsbloem snel ontkiemt, zeer vitaal is (meerdere generaties in één jaar), niet diep wortelt, makkelijk de aarde loslaat, fel oranje-gele kleurt, een weeïg ruikende composietbloem is, zwartgeblakerde, kromgetrokken, gekartelde zaden geeft en grote brede, slappe, weinig doorvormde bladeren vormt. Middels de signatuurleer (de uiterlijke kenmerken (=signatuur) van een plant geven een indicatie voor welk deel van het lichaam de plant genezend kan zijn) zouden we kunnen zeggen dat de werking van de plant zich niet in het zenuw-zintuiggebied ontvouwt (geen sterk, met de aarde verbonden, wortelgestel) maar juist in het stofwisselings- en ritmische deel (hart-longgebied) van het lichaam.
De signatuurleer is een oude, niet-wetenschappelijke overtuiging dat de uiterlijke kenmerken (signatuur) van planten, zoals vorm, kleur, geur en groeiwijze, verwijzen naar de delen van het menselijk lichaam die ze kunnen genezen of versterken. Bijvoorbeeld, harige bladeren (zoals bij longkruid) zouden goed zijn voor de luchtwegen, rode bloemen voor het bloed, en een vorm die lijkt op een orgaan zou dat orgaan ondersteunen, zoals de paardenbloem die zou helpen bij de wilskracht
In alles wat leeft bouwt het ‘denken’ van de geestelijke wereld
Zo heb ik in mij, los van de goudsbloem, gedachten over de goudsbloem gevormd in de hoop zo het wezen goudsbloem te kunnen begrijpen. Dit is volgens Rudolf Steiner niet praktisch denken. Om het praktisch denken te verduidelijken neemt Rudolf Steiner de klok als uitgangspunt. Wil ik de klok begrijpen dan kan ik hem open maken en uit elkaar halen. Ik zie dan welke gedachten de klokkenmaker in de klok gelegd heeft, zodat de klok werkt. De klok werkt dankzij de daarin gelegde gedachten van de klokkenmaker.
Zo kunnen we ook naar de natuur kijken. In al het leven, in alle natuurverschijnselen (bijvoorbeeld het weer) liggen gedachten, ligt het ‘denken’ van de geestelijke wereld aan de basis. De mens moet zich realiseren: het ‘Werkelijk praktisch denken komt voort uit gedachten die in de dingen aanwezig zijn, uit een denken dat uit het wezen der dingen zelf voortvloeit.’ Eigenlijk vraagt het praktische denken om bijvoorbeeld beelden van de verschillende groeifasen van de goudsbloem in ons op te nemen en deze in ons laten rusten. Want als de goudsbloem middels denken, middels gedachten (uit de geestelijke wereld) is opgebouwd, dan moet het mogelijk zijn om deze gedachten, deze geestelijke wezens tevoorschijn te halen. ‘…wanneer ik mij gedachten kan vormen over dingen, wanneer ik door gedachten de dingen doorgronden kan, dan moeten eerst gedachten in de dingen aanwezig zijn. De dingen moeten volgens gedachten opgebouwd zijn. Dan alleen kan ik ook gedachten uit de dingen tevoorschijn halen.’ Want: ‘De wereld is volgens gedachten opgebouwd; daardoor alleen kan men er ook gedachten uit tevoorschijn halen. Als dat niet zo was, zou het praktisch denken helemaal niet kunnen ontstaan.’
Het voorspellen van het weer
Rudolf Steiner neemt als voorbeeld het – op den duur – kunnen voorspellen van de weersgesteldheid. Probeer elke dag, op de zelfde tijd, naar de lucht te kijken. Zorg dat dit ‘kijken’ vrij is van de opdringerige gedachten van het eigen denken.(Wolter Bos) Neem wat je ziet in je op, sla het beeld als voorstelling in het astraallichaam op. Probeer dan na een aantal dagen de beelden van de verschillende dagen met elkaar te verbinden. Het gaat erom ‘…alleen beeldvoorstellingen te vormen van op een volgende gebeurtenissen, in die mate kunnen verborgen wereldgedachten in ons werkzaam zijn en zich met onze astrale lichaam verbinden buiten ons weten om. Naar gelang wij ons voegen in de gang van het wereldgebeuren door de gebeurtenissen in de wereld gade te slaan en de beelden ervan zo weinig mogelijk vertroebeld in ons op te nemen en in ons te laten doorwerken, in diezelfde mate worden wij in dat deel van ons wezen, dat aan ons bewustzijn onttrokken is, steeds wijzer.’
Zo wordt duidelijk dat wij langzaam met de dingen samen groeien. De dingen beleven we niet meer buiten ons en er is geen ‘innerlijk nadenken’ over. Wij zijn met ons denken in de dingen. Goethe grondlegger van de fenomenologie kon dit als geen ander. De psycholoog Heinroth schreef in zijn boek ‘Anthropologie’ dat Goethe zijn denken een ‘in het voorwerp denken’, een ‘Gegenständliches Denken’ is. ‘… een dergelijk denken verwijdert zich niet van de dingen, het blijft in de dingen en beweegt zich binnen het eigen verloop van de dingen. Goethes denken was tevens een schouwend waarnemen, zijn waarnemen een denken.’
Terug naar de goudsbloem: levend met de verschillende beelden van de goudsbloem - van kiem naar het, door het vuur van de zomer, zwartgeblakerde zaad - probeer ik samen te groeien met de gedachten welke er door de geestelijke wezens in de goudsbloem gelegd zijn. Niet in mij zijn mijn gedachten, maar in de goudsbloem is mijn denken.
- Hoe ver was ik gekomen met het na-denken: De weeïg zoet ruikende geur van de bloem en de door het zomervuur zwartgeblakerde zaad roepen het beeld van rotting, van een infectie op. De snel groeiende en weinig doorvormde bladeren doen denken aan woekerend leven. Zo kan ik na-denkend voorzichtig formuleren dat de plant kan helpen daar waar ontstekingsprocessen woekeren en niet tot een afronding kunnen komen.
Middels de zintuigen komt de wereldziel bij ons binnen en wij antwoorden vanuit onze levenswil (levenslichaam)
De voordracht van 30 november 1909 uit de Missie van Michael
In deze voordracht wordt het praktisch denken verbonden met de zintuigademhaling. Met elke zintuigindruk (waarneming) komt de wereldziel bij ons binnen. De mens antwoordt daarop met het nabeeld vanuit zijn levenswil (uit levenslichaam) en schrijft dit nabeeld in, in de wereldether.
De wereldziel (in elke zintuigindruk aanwezig) komt nu niet meer middels de lucht (ademhaling) bij de mens binnen maar via het licht, via de klank, de toon, de warmte. Kortom de mens ademt de wereldziel nu in middels de zintuigen (zenuw-zintuigstelsel). Elke binnenkomende zintuigindruk vormt een nabeeld in het lichaam. Vanuit de menselijke wil stroomt dit nabeeld omhoog en schrijft zich in de wereldether. Zo ontmoet de geestelijke wereld, in het willende nabeeld van de mens, het geestelijke in de mens. Dit is de nieuwe yoga: de lichtyoga middels de zintuigademhaling. De lichtyoga is het inademen van wereldziel en het uitademen van de levenswil (nabeeld van etherlichaam) welke zich in de wereldether inschrijft. De lemniscaat - en zo het ontmoetingspunt tussen mij en de wereldziel - herstelt zich!
Hoe gaat dit in zijn werk? Ik kijk nogmaals naar de goudsbloem
Ik neem de goudsbloem waar en neem de waarneming mee naar binnen. Ik vermijd het opdringerige denken ‘…waardoor we de waarnemingen als het ware meteen opvangen in het net van de al aanwezige kennis.’ (WB nawoord Missie) Het denken moet in dienst van de waarneming komen te staan. (WB) Lukt het mij om het denken, de begrippen terug te houden dan kan de waarneming dieper in mijn organisme doordringen en daarop komt dan het nabeeld als een uitademing vanuit mijn wilsgebied (ons levenslichaam) als antwoord. (WB) Rudolf Steiner verwoordt het als volgt: ‘Van buiten naar binnen werken de wereldgedachten op ons in, van binnen naar buiten werkt de mensheidswil. En mensheidswil en werelddenken kruisen elkaar in dit kruispunt, waar in de ademhaling het objectieve en het subjectieve elkaar ooit kruisten. We moeten leren voelen hoe door onze ogen onze wil werkt, en hoe inderdaad de activiteit van de zintuigen zich zachtjes mengt in de passiviteit, waardoor wereldgedachten en mensheidswil elkaar kruisen.’ (6de voordracht missie van)
De goudsbloem
Niet ‘ik’ wil mij door mijn ‘denken over’ uit spreken, maar het is de goudsbloem die in mij spreekt. Hoe spreekt de goudsbloem zich uit? Dit doet de goudsbloem door zich af te drukken in mijn levenslichaam. Dit levenslichaam, het geheel van scheppende groeikrachten in mij, geeft antwoord en vervolgens straalt dit antwoord via mijn ogen naar buiten en schrijft het antwoord zich in de wereldether. Zo is er in de mens geen scheiding tussen binnen- en buitenwereld en bestaat er geen subjectieve binnen- en objectieve buitenwereld. We staan actief middels de zintuigen (horen, zien en voelen) in verbinding met de geestelijke wereld buiten ons. Maar deze verbinding met de geestelijke wereld kan alleen krachtig zijn als we onze: ‘…ogen rein en helder laten zijn, de dingen zien zoals ze zijn en alle pretenties vermijden. (Goethe)’ (WB waarnemen wat een vreugde)
zie onderaan dit hoofdstuk de meditatiespreuk van Rudolf Steiner voor vrije schoolleraren
3. De ander is mijn broeder. De ander is het evenbeeld van de Godheid
Er is een hoogst actuele voordracht van Rudolf Steiner die ons helpt te begrijpen hoe deze hogere intelligentie er uit zou kunnen zien. Het is een voordracht die ons helpt om ons intellect, ons denken een nieuwe christelijke basis te geven waardoor ons denken, voelen en handelen naar de andere, de naaste doorchristelijkt wordt. Het gaat om de voordracht: Hoe werkt de engel in ons astraallichaam (GA 182, 9-10-1918). Hieronder volgt een korte samenvatting van deze voordracht.
Engelen vormen beelden in mijn ziel Zouden we een bepaalde graad van helderziendheid hebben dan zouden we zien dat engelen in ons zielelichaam werken en dat ‘…deze wezens beelden vormen in het astrale lichaam van de mens. Zij vormen beelden onder leiding van de Geesten van de vorm.’ Er worden voortdurend, in het astraallichaam van de mens, beelden gevormd. Dit is nodig opdat later - gevoed door deze beelden – er een nieuwe doorchristelijkte werkelijkheid kan ontstaan. ‘En uit deze beelden ontstaat dan later de omgevormde mensheid, de werkelijkheid’
Het zijn de Geesten van de vorm (2de hierarchie, de lichtgeesten) welke de beelden vormen. Deze beelden worden vervolgens door de engelen (3de hierarchie, de zielegeesten) in het slapende deel van het astraallichaam gelegd. De lichtgeesten (onder andere Geesten van de Vorm) zijn niet in staat in de ziel van de mens te werken, engelen kunnen dit wel. ‘Zij werken aan de toekomstige sociale vormen voor het aardeleven van de mens.’ De neergelegde beelden van de engelen in ons astraallichaam voeden onze christelijke toekomstidealen.
Om welke beelden gaat het?
Eerste beeld: Elk mens is mijn broeder, is mijn naaste. Het gaat om de impuls van absolute broederlijkheid. Niemand kan gelukkig zijn als naast hem zijn medemens ongelukkig is.
Tweede beeld: Elke ontmoeting met een ander mens is een religieuze handeling. We moeten leren ieder mens als een evenbeeld van de Godheid te zien. Als dit echt tot ons doordringt dan beseffen we dat elke ‘ontmoeting’ een religieuze handeling is. Er is dan geen geloofsdwang meer want we zien het goddelijke zelf in de ontmoeting met de ander. Bij elke ontmoeting beseffen we: hier staat het evenbeeld van de Godheid.
Derde beeld: Door ons denken, ons intellect tot de geest komen. Wij moeten wakker worden voor het werken van de engelen in ons astraallichaam en de door hen neergelegde beelden serieus nemen. Deze tijd van de bewustzijnsziel vraagt aan ons wakker te zijn en te beseffen dat de engelen beelden in onze ziel weven. Ze doen dat als wij slapen en als wij wakker zijn in dat deel van de ziel wat slaapt. ‘De bewustzijnsziel moet tot inzicht op dit gebied gebracht worden.’
Verslapen we dit werken van de engelen in ons astraallichaam en willen we deze beelden niet in ons bewustzijn opnemen, dan trekken de engelen zich terug uit het astraallichaam en richten hun werkzaamheid op het etherlichaam van de mens. De engelen verdwijnen uit het ‘wakkere’ deel van de mens en gaan naar het slapende deel van de mens: het etherlichaam. Hier, in het etherlichaam, werken de neergelegde beelden niet meer als aansporingen in de ziel maar worden ze tot onvrijheid, tot instincten. Er wordt nu door de neergelegde beelden in het etherlichaam iets opgewekt in het mensenlichaam wat hij niet in vrijheid ontvangt. Het wordt tot een instinct in plaats van een vrijheidsbewustzijn en daardoor wordt het schadelijk. De beelden verworden tot schadelijke en vernietigende seksuele instincten die sterke invloed uitoefenen op het sociale leven.
Hieronder een spreuk voor leraren van Rudolf Steiner In de glans van wat ik zie of hoor.
De spreuk vertelt hoe in alles wat via de zintuigen bij ons binnen komt – bijvoorbeeld als wij kijken naar een bloem - wij de wil van de geest (de wereldziel) in ademen. De wil van de geest zien wij niet, die is verborgen in het beeld van de bloem.
Dan daalt deze waarneming af in de diepten van de ziel en daar wordt het beeld van de bloem opgenomen in het de mensenwil, het levenslichaam (nabeeld). Dit levenslichaam, de mensenwil staat aan de basis van het wilsmatig denken. Het wilsmatig denken geeft ons kracht om een ‘ik’ te zijn.
Deze mensenwil als uitademing versmelt nu met de wereldwijsheid (wijsheidslicht, wereldziel). Subjectief en objectief komen samen. Wij kennen door dit versmeltingsproces de wereldziel. Zo wordt ‘ik’ geschikt om mij te wenden tot hoge wezens…
Meditatie voor leraren
In de glans van wat ik zie en hoor,
Daarin leeft de wil van de geest,
Die verschijnt als wijsheidslicht
En verbergt zijn eigen kracht.
In ’t ik van mijzelf
Daar wordt mijn mensenwil
Zichtbaar in mijn denken
Steunend op eigen kracht.
En eigen kracht versmelt
Het licht van de wereldwijsheid
Vastberaden met mijzelf.
Zo word ik geschikt
Om mij te wenden tot hoge wezens,
Kracht zoekend van inzichtslicht.
4. Niet denken met de fysieke hersenen maar met ons etherhoofd
De mens bezit een fysiek lichaam wat we kunnen zien, betasten en wegen. Dit fysieke lichaam wordt door het levenslichaam (vormkrachtenlichaam of etherlichaam) doortrokken en valt min of meer met het levenslichaam samen. Het levenslichaam vernieuwt het fysieke lichaam in ongeveer zeven jaar. Het levenslichaam werkt enerzijds aan de opbouw, groei en herstel van het lichaam, anderzijds zien we hoe het levenslichaam zich – in etappes van ongeveer zeven jaar – steeds meer losmaakt van het fysieke lichaam. Na de tandenwisseling zien we zo rond het zesde, zevende jaar voor het eerst een deel van het levenslichaam in het hoofd- en kaakgebied vrijkomen van zijn opbouwende taak. Dit ‘vrije deel’ van het levenslichaam wordt vervolgens door het astraallichaam in bezit genomen, georganiseerd en dient het beginnende oplichtende denken van het schoolkind. Het denken van een zevenjarig schoolkind maakt werkelijk een sprong doordat het kind – na het vrijkomen van een deel van het levenslichaam uit het hoofd- en kaakgebied – grip op de tijd krijgt en het voor het eerst kan denken in begrippen en concepten.
De mens heeft leren denken met zijn fysieke hersenen
In de arbeidersvoordracht van 28 juni 1923 (Dornach,GA 350) vertelt Rudolf Steiner dat wij mensen allemaal hebben leren denken door het Latijn. De Latijnse taal heeft de eigenaardigheid dat de Latijnse taal in de mens ‘…zelf denkt.’ () zodat het hele denken afhankelijk wordt van iets wat de mens helemaal niet zelf presteert, maar wat de Latijnse taal in hem doet. Het onderwijs in de Latijnse taal heeft ervoor gezorgd dat de mens alleen met zijn fysieke hersenen denkt en ‘Zolang je met je (fysieke,jps) hersenen denkt, kun je niets geestelijks denken.’ Want, zegt Rudolf Steiner, dit Latijnse denken kan alleen maar gedachten vormen die uit de fysiek-zintuigelijke wereld afkomstig zijn of te wel uit de vaste, tastbare fysieke wereld om ons heen. Want: ‘… dit logische (Latijnse denken jps) denken heeft uitsluitend betrekking op vaste stoffen. Wil je de geestelijke wereld betreden dan heb je vloeibare begrippen nodig.’(arbeidersvoordracht van 28 juni 1923 (Dornach,GA 350))
Op oudere leeftijd leren het etherhoofd te gebruiken
Als de mens oud wordt en er aderverkalking (arteriosclerose) optreedt of eiwitneerslagen in de hersenen ontstaan dan kun je – door de tia’s, de beroertes en de beginnende dementie - de fysieke hersenen niet meer optimaal gebruiken. De oudere mens zou dan moeten leren denken met zijn ‘etherhoofd’. ‘Het is nu juist de taak van de antroposofie ervoor te zorgen dat de mensen in de toekomst bij het ouder worden niet meer achteruit gaan.’ En, ‘Tegenwoordig zou je op je oude dag niet je fysieke hoofd moeten gebruiken, maar je fijnere hoofd, het etherhoofd daarboven. Dat leren mensen bij het latijnse onderwijs niet.’ Want: ‘Ziet u, zo lang men niet zelf kan denken (met het etherhoofd, jps) kan men überhaupt de geestelijke wereld niet betreden.’(arbeidersvoordracht van 28 juni 1923 (Dornach,GA 350)) Rudolf Steiner noemt als voorbeeld Emanuel Kant wiens wijze geest het sterk afgetakelde fysieke hersenen niet meer kon gebruiken.
Maar hoe leer je dit etherhoofd te gebruiken of hoe leer je zelfstandig denken? Rudolf Steiner geeft hiervoor een aantal oefeningen en aanwijzingen. Om te beginnen zou je zijn proefschrift ‘De filosofie van de vrijheid’ moeten lezen. Dit boek is geheel vanuit het ‘etherhoofd’ geschreven en je zult je als lezer moeten inspannen omdat je het ook alleen maar kunt lezen en begrijpen vanuit je eigen ‘etherhoofd’. Steiner noemt de Filosofie van de vrijheid een ‘…heel belangrijk opvoedingsmiddel’.(arbeidersvoordracht van 28 juni 1923 (Dornach,GA 350))
Daarnaast geeft Rudolf Steiner twee oefeningen op.
- Terugblik. Probeer aan het einde van de dag de dag van achter naar voren in korte beelden terug te denken. Het fysieke lichaam, de fysieke hersenen schakel je uit als je de tijdsvolgorde omdraait. Bij het achteruit denken (in beelden) ‘… werkt het fysieke lichaam niet mee.’()
- Probeer een gebeurtenis voor de geest te halen die meer dan zeven jaar geleden plaats vond. Binnen zeven jaar heeft het fysieke lichaam zich volledig vernieuwd. Alles wat we, bijvoorbeeld tien jaar geleden, hebben meegemaakt en ons nu proberen te herinneren bevindt zich niet meer in het fysieke lichaam maar zit vast aan het etherlichaam. Door nu een voorval van tien jaar geleden op te halen kan ik geen beroep doen op het fysieke lichaam maar enkel en alleen op het etherlichaam. Zo haal ik denkend voorvallen van tien jaar geleden voor de geest middels mijn etherhoofd. ‘…maar als u zich herinnert hoe u met twaalf jaar was, dan kunt u niet met uw fysieke lichaam van toen denken, want dat bestaat niet meer.’ Dus: ‘Dan moet u met uw etherlichaam denken.’
Zo zou iedere mens met bovenstaande oefeningen aan de slag moeten gaan om zo te leren denken met zijn ‘etherhoofd’ in plaats van denken met het ‘fysieke hoofd’. Zo kan ouderdomsverwardheid in de toekomst voorkomen worden.
21. Het mogen sterven met een lichte, ontlaste ziel. Dementie en trauma
(uit ‘Stemmen van de ziel’ Hans Siepel, naam moeder gefingeerd)
Het is 2003, Anna is 70 jaar oud, als ze plotseling tegen haar zoon Hans zegt: ‘Ik maak me zorgen, niet over mijzelf want ik vertrouw op God. Maar ik maak me wel zorgen om jullie’. ‘Maar waarom maak je je zorgen?’, vraagt Hans. ‘Of jullie het wel aankunnen’. En: ‘Jullie moeten mij niet alleen laten. Willen jullie bij mij blijven en mij niet wegstoppen, wat er ook gebeurt?’ ‘Natuurlijk stoppen we je niet weg’, zegt een verbaasde Hans. Verbaasd omdat haar uitspraken zo krachtig en helder zijn, alsof er een ander spreekt.
Bij Anna is drie jaar geleden de diagnose dementie type Alzheimer vast gesteld. De dementie kwam aan het licht toen haar man Bram in 1999 plotseling vanwege hartklachten in het ziekenhuis werd opgenomen. Ze was nu voor het eerst alleen thuis, ze was onzeker, was voortdurend dingen kwijt en raakte snel in paniek. Een jaar later waren er ook woordvindproblemen en geheugenproblemen. Soms herkende ze haar eigen man niet meer, dan raakte ze verdwaald in het verleden.
Even iets over het gezin Siepel. Vader Bram Siepel verhuisde rond 1950 vanuit Groningen naar Den Haag. Na een kerkdienst ontmoette hij Anna die op Scheveningen woonde. Zij zijn in 1956 getrouwd en kregen twee zonen: Wim en Hans (de schrijver van het boek). Beide zonen zijn getrouwd met respectievelijk Monica en Emma. In 1968 is het gezin vanuit Den Haag naar Arnhem verhuisd. Er was weinig tot nauwelijks contact met de familie van Anna. Enkel met tante Aaltje was er contact. Hans groeide op in een christelijk gezin waar na het eten uit de bijbel werd gelezen, er op zondag tweemaal een kerkgang was en waar geloofd werd in een ‘straffende God’. Hans zijn vader en moeder waren mensen die niet gemakkelijk over hun emoties spraken.
Dan, als de dementie voortschrijdt, ontstaan er gevechten met haar man Bram. Anna verzet zich krachtig tegen alle hulp die haar man haar bij het aan- en uitkleden, bij het wassen en uitzoeken van de kleren wil geven. Bram is altijd de vriendelijkheid zelve. Het lijkt alsof ze met haar verzet enerzijds zich in het verleden bevindt en herbeleeft en anderzijds Bram zijn vriendelijkheid wil breken en zo zijn gevoel wil bereiken. Ze ‘eist’ eigenlijk dat hij boos wordt en zo boos dat hij bij zijn eigen woede en boosheid komt zodat hij zich in haar woede en boosheid kan indenken.
Dit aan haar zitten, dit wassen en aankleden zorgt ook voor een herbeleving als Emma met haar in de douche staat. Emma staat voor de naakte Anna en wil de douchekop boven haar hoofd houden en ‘Juist op dat moment draaide moeder die met haar gezicht naar de muur stond, zich plotseling om. Met grote verschrikte ogen keek ze haar schoondochter aan, die in een reflex de kraan weer dicht draaide en haar geschrokken vroeg: ‘Wat is er? Wat gebeurt er met je? Angstig stamelde ze: ‘Dit is niet goed, dit is niet goed, hier in de badkamer is het niet goed.’ Ze was nooit bang voor water, ze was in Scheveningen juist opgegroeid met water.
Dan barst de vulkaan en dringen de traumatische ervaringen uit het verleden zich met kracht naar boven. Het is in Bronckhorst (Achterhoek iets noordoost van Arnhem) op een parkeerplaats op een grauwe februari dag als Anna bij het uitstappen woedend en scheldend van de auto wegloopt. Ze “…zwaaide met haar handtas alsof ze belagers van zich af wilde slaan. Het schuim stond op haar lippen. De tranen liepen langs haar gezicht naar beneden. Het kwijl liep uit haar mond, snottebellen hingen aan haar neus. Vulgaire taal verliet haar mond. Woorden die ik niet kende, zonder uitzondering vol met een seksuele lading. Er passeerden namen van familieleden, broers, zussen en vader en moeder. Ze schreeuwde: ‘Haal die lullen uit mijn kut.’ ‘Ik wil alleen nog maar dood. Niemand kijkt naar mij om. Ik loop wel de zee in.’ Vader loopt op haar toe en vraagt vertwijfeld: ‘Maar je houdt toch nog wel van me?’ Geïrriteerd rukt ze zich van hem los. Dertig minuten duurde de aanval. ‘Ik zag een getraumatiseerde moeder die al die jaren een geheim met haar had meegedragen.’ En dan na deze heftige herbeleving volgt er een ontluisterend kinderlijk tafereeltje. Anna klampt haar man als een kind aan en soebat of hij een cadeautje voor haar wil kopen in een klein winkeltje. En als ze tenslotte haar cadeautje krijgt zegt ze ‘…nu is het weer fijn.’
De herbelevingen gaan door , ongeveer drie tot vier keer per week. ‘Een vrouw, die vloekend en tierend, met schuim op de lippen tegen ramen en deuren bonsde. Een vrouw met angstige blikken van een klein meisje in haar ogen, die zich probeerde te verstoppen achter de gordijnen. Een wanhopige vrouw met uitzichtloos verdriet, die het leven vervloekte en uitriep: ‘ik loop wel in zee.’ Of ‘Ik spring wel naar beneden. Ik maak mezelf wel dood, ik heb er geen zin meer in.’
Helaas ontstaat er tussen Bram, de vader en de zonen onenigheid. Bram ziet hallucinaties en geen herbelevingen van eventueel seksueel misbruik. Het zijn gewoon hallucinaties, dit is ook wat de artsen zeggen. ‘Want’, zegt Bram, ‘dan had ik het toch als echtgenoot geweten.’
Ondertussen gaat het verzet van Anna tegen Bram onverminderd voort. Ze weigert zorg van hem, ze weigert ook de medicatie. Ze wil haar verleden kunnen uiten en niet laten wegstoppen door medicatiegebruik.
Dan is het half maart. Er volgt een marathon voorstelling van herbelevingen met als grootste doel het verzet van Bram, haar man, te breken en Bram en de kinderen kennis te laten maken met haar traumatische verleden. Op een dag dat haar zus Aaltje op bezoek zal komen krijgt ze in de ochtend een heftige herbeleving. Haar geest is in Scheveningen ze roept om hulp ‘…help me dan, help me dan toch. Help Inge help Trudy, Aaltje, Rensje help me dan toch. Bram doe iets, doe dan iets, help me dan toch.’ Om haar weer terug te halen in onze wereld schreeuwde Emma: ‘Hier is het veilig, je bent in je eigen huis. Ik ben er en Bram is er. Het is goed, nu is het klaar.’ Maar dan wordt het te veel voor vader. Hij slaat beschermend de armen om Anna, zijn vrouw heen en zegt tegen Emma: ‘Je mag niet zo tegen haar schreeuwen.’ Zo had Anna bereikt wat ze wilde: Bram haar man had zijn ziel, zijn hart geopend voor de waarheid van het traumatisch verleden, voor dat wat er in haar kinderjaren had afgespeeld. Er was een nieuwe Bram geboren.
Na dit gebeuren komt er een week van rust, een week van hernieuwd huwelijksgeluk. Ze laat zich door haar man Bram aan- en uitkleden, slaapt rustig en helpt het eten klaarmaken. Is lief en attent tegen iedereen. En stapt op Hans haar zoon af, gaat bij hem zitten en zegt. ‘Ik ga trouwen, ik ga met je vader trouwen.’ En ‘Morgen ga ik je het verhaal vertellen van mijn dikke buik.’ ‘ik krijg een kindje fijn he’. Ze bruiste van energie, ging beter lopen, herinnerde zich weer allerlei zaken die ze lang kwijt was geweest. Ze ging beter praten. Tijdens een wandeling op de Posbank loopt ze naar een vrouw toe en vertelt ‘ik leef niet lang meer.’ Dan moet u maar erg van deze dag genieten, zei de vrouw.
Dan komt het bericht dat haar geliefde zwager Dick plotseling is overleden. krachtig van geest condoleert en steunt ze haar schoonzus telefonisch. Maar daarna barst haar laatste herbeleving los. Zo dringt het trauma uit het verleden zich op als een puist die open breekt. ‘Nog een keer bundelde ze al haar getraumatiseerde energie, die nog in haar lijf en in haar gevoel en herinnering zat, samen, om zich daarvan wellicht definitief te bevrijden.’ 'Dan gaat de vulkaan open. Alle woede, pijn, emoties komt als een vurige lavastroom naar buiten. Ze schopt planten omver. ‘Het lijkt wel of de duivel bezit van haar heeft genomen, mijn God wat is hier gaande’, zegt haar man. dan roept ze om hulp, ze vervloekt haar daders wenst ze ene plek in de hel. Scheldt Emma uit voor klerewijf en spuugt vader in zijn gezicht. ‘Heer, help me dan, Here God, help me dan, laat me niet alleen.’
De opname in het verpleeghuis
Dan is het genoeg. Vader Bram, de kinderen en partners zijn het erover eens: dit is niet voor Anna en voor ons vol te houden. Er moet rust komen. En daar waar ze altijd op tegen waren wordt nu gestart. Anna krijgt middels de dokterspost op zondag: Haldol en Oxazepam. Op dinsdag gaat ze naar het verpleeghuis. Hier gaat ze snel achteruit. Ze kan niet meer lopen en loopt steeds krommer. Tenslotte eindigt ze in een rolstoel. Ze praat niet meer en weigert te eten. Om te begrijpen waarom ze niet meer eet en zo snel fysiek achteruit gaat wordt ze in het ziekenhuis opgenomen. Hier ligt ze op bed, eet en praat niet meer.
De opname in het ziekenhuis
Het is het ‘roepen om de zussen’ wat Hans er toe aanzet om alle zussen van Anna langs te gaan en zo mogelijk iets meer te weten te komen over haar traumatisch verleden. Tante Aaltje: ‘Ik weet wat er met je moeder gebeurd is, maar ik kan het niet zeggen.’ Hans: ‘Maar ik begrijp niet waarom je het niet kan vertellen. Wat weerhoudt je ervan?’ ‘Dan gaan we schuldigen aanwijzen’, was haar antwoord. Meer wilde ze niet zeggen. Wat is het geheim waar niet over gesproken mag worden? Tante Inge vertelt over het gezin waarin zij als oudste zus samen met nog zeven broers en zuster opgroeide. Hun moeder hield niet van de kinderen. Ze was kil, emotieloos. Ze woonden op Scheveningen in een klein huis. De broers en zusters sliepen bij elkaar op één kamer. Seksualiteit was taboe, er werd niet over gesproken. Vader was een vishandelaar die veel dronk en daardoor weinig geld naar huis bracht. Anna groeide op in een omgeving van liefdeloosheid, armoede, verdriet en ruzies. De oorlogswinter overleefde Anna maar net dank zij de zorg van haar zus Inge.
Tot slot vraagt Hans aan de vier zussen of zij Anna, de jongste zus, voor het sterven samen willen bezoeken en zo afscheid te nemen van hun zus. Zo zijn alle zussen nu rond het sterfbed van hun jongste zus vereend.
Dan treedt de stervensfase in. De morfine wordt door de verpleging opgehoogd. Echter de onrust start opnieuw door het steeds maar weer roepen van dezelfde woorden: Moeder…Juffrouw, Moeder…Juffrouw……….en tegelijker tijd maakt Anna in haar bed schokkende bewegingen met haar onderlichaam. De zaalarts zegt: ‘Het lijkt wel alsof er iets uit moet?’ Toen viel het kwartje, misschien heeft ze een kind gebaard. Is ze 60 jaar geleden geaborteerd? De schokbewegingen van haar onderlichaam vertelde ons wat haar overkomen was. Dan gaat Emma met haar praten. ‘Klopt het dat je seksueel misbruikt bent; ben je toen ook zwanger geworden en moest je daarom geaborteerd worden?’ Moeder draait haar hoofd naar Emma. ‘Ja, ja, ja,’ haar hoofd valt terug op het kussen en ze sluit haar ogen. Dit waren de laatste woorden die ze sprak.
Dan belt tante Rensje om te horen hoe het met haar zusje gaat. Ze bevestigt dat haar moeder zeker in staat geweest zou zijn om een abortus bij Anna te initiëren. Maar ‘juffrouw’ dan, zeg ik. O, zegt ze, weet je dat niet. Dat is Schevenings voor vroedvrouw. Nu wordt het ook begrijpelijk wat ze bedoelde met: ‘het zal geen leuke veertiende verjaardag worden’. Nu viel alles op zijn plaats: als jong meisje misbruikt, zwanger geworden. Op 13 jaar door haar moeder gedwongen tot abortus die uitgevoerd werd door de ‘juffrouw’ oftewel de vroedvrouw.
Dementie helpt om aan te komen bij onverwerkte zaken uit het verleden
Het etymologische woordenboek van Dale geeft als verklaring van het woord dementie: weg van het begrip, van het verstand. Als je weg gaat van iets – het verstand, het begrip – waar kom je dan aan?
De wetenschap ziet dementie als een ziekte van de hersenen of de dichtslippende vaten. Bij Alzheimer gaat men ervan uit dat eiwitten niet goed afgebroken en verwijderd worden waardoor de hersencellen dood gaan. Je ziet op de hersenscan dat het hersenweefsel steeds meer slinkt. Dit is wat we - in het voor ons zichtbare fysieke lichaam - zien gebeuren. We zien beschadiging van het fysieke lichaam waardoor ziel en geest zich niet meer op de normale wijze kunnen uiten middels de fysieke hersenen. De geest is niet beschadigd maar het instrument.
In het boek ‘Stemmen van de ziel’ wordt bij Anna, de moeder van Hans Siepel, de diagnose dementie type Alzheimer gesteld. Door de dementie kan Anna een traumatische gebeurtenis uit haar kindertijd uiten en verwerken. Het is alsof een vulkaan met kracht uitbarst, zich ontlaadt en zich zo ontlast van de woede, van de boosheid en de gedwongen opgenomen vuiligheid uit haar jeugd.
De mens met dementie komt aan in de gewaarwordingsziel
De demente mens is weg gegaan van het verstand, is weg gegaan van het begrip. Dementie slecht de muur van de verstandsziel en slecht zo ook de muur van het normerende ‘ik’ wat ons voorschrijft wat betamelijk, fatsoenlijk gedrag is, of hoe het hoort. Dementie laat de mens aan komen in de gewaarwordingsziel. De gewaarwordingsziel die als een dunne huid over de opgeslagen herinneringen in het levenslichaam ligt. Zo kan wat weg gestopt is weer tevoorschijn komen.
Zo is de dementie voor Anna een weg naar de verwerking van haar trauma, van haar misbruik, van de incest in de kindertijd. Dementie biedt Anna de mogelijkheid om haar ziel te zuiveren. Hans Siepel zegt: ‘Haar ziel was nu schoon en rein als een prachtig landschap, klaar om afscheid van de aarde te nemen. De onrust is weg, sereen ligt ze in bed.’ Hans Siepel ziet de dementie van zijn moeder als een noodzaak, als een voorwaarde om zich, bij leven, te kunnen ontlasten van een ongewilde ballast in de ziel zodat de ziel na het sterven verlicht en rein het hiernamaals mag betreden.
Dementie is niet enkel een ziekte van de hersenen
Voordat het boek ‘Stemmen van de ziel’ verscheen (2007) waren er al anderen die dementie niet enkel als een hersenziekte zagen. Naomi Feil (1932-2023) gebruikte de term ‘gedesoriënteerde oudere’ in plaats van dementie. Zij vroeg zo aandacht voor de mogelijkheid van de mens om in de fase van ‘desoriëntatie’ zaken uit het verleden te verwerken en zich zo voor te bereiden op het sterven.
Ook Hans Stolp deelt deze opvatting in zijn boek ‘De verborgen zin van dementie’. Stolp geeft aan dat als de mens met dementie boosheid, angsten of verdriet laat zien, hij oude onverwerkte ervaringen verwerkt. ‘De verzorgenden zien immers de boosheid, de angsten of het verdriet dat door de dementerende heen gaat. Ze realiseren zich echter meestal niet dat er daarbij en vorm van onbewuste verwerking van oude, nog onverwerkte ervaringen plaatsvindt. Dat wordt mogelijk, omdat de geest of het ik van de zieke half buiten diens lichaam verkeert en daar doorstraald wordt door krachten (of wezens, zoals engelen) uit de geestelijke wereld. Met behulp van deze inspirerende krachten kunnen die oude herinneringen omgevormd en alsnog getransformeerd worden: de geestelijke krachten nemen het stille werk over dat anders verricht wordt door ons IK.’ (De verborgen zin van dementie, bld.76, Hans Stolp)
Tot slot Cora van der Kooij. (grondlegger van de belevingsgerichte zorg) Zij schrijft het nawoord in ‘Stemmen van de ziel’. ‘Het boek is een pleidooi, de mens die dementeert serieus te nemen, en zich bezig te houden met het verhaal dat zij of hij wil vertellen. Naomi Feil had op basis van haar ervaringen met dementerende mensen dezelfde conclusies getrokken. Alle gedrag heeft betekenis, zo stelde zij.’ Als je goed luistert kon je horen wat er door de dementerende mens nog gezegd moet worden. maar hiervoor zijn wel ‘vertalers’ nodig, mensen die zich inleven en willen begrijpen dat elk gedrag een betekenis heeft. ‘De ‘waarheidsvinding’ speelt zich af op gevoelsniveau.’ ‘Maar kun je mee, kun je het aan, en blijf je in contact met de gevoelens van de dementerende, dan kan het helen en heilzaam zijn.’ Blijven de gevoelens ongeuit dan gaat het broeien, er ontstaat een innerlijke vulkaan die tot uitbarsting komt. ‘Want hij of zij is niet langer in staat om die gevoelens met bewuste wils- en denkkracht te verbergen. Zo is het in dit verhaal van de moeder van Hans Siepel ook gegaan.’ Ga er niet altijd vanuit dat er sprake is van hallucinaties, neem de dementerende serieus, verdoof haar niet met medicatie maar luister. Mensen met dementie hebben behoefte aan mensen die de stem van hun ziel verstaat. (Stichting Validation en Stichting IMOZ, het instituut voor zingevende zorg.)
22. Dementie en de spiritualisering van het denken 1
Bij dementie zien we dat de fysieke hersenen van de mens steeds meer aangetast worden. Het begrijpen van de fysiek-zintuigelijke wereld wordt een probleem. De mens met dementie groeit uit, de hem omringende, materiële wereld. Hij begrijpt het koffiezetapparaat, het gasfornuis, de tv, de smartphone, de computer en de sociale media niet meer. Dement betekent: weg van het verstand, weg van het begrip (van Dale).
Maar waar komt de mens met dementie dan aan?
Hij komt aan in de gewaarwordingsziel die zijn zetel heeft in het hart. (zie Egyptische cultuurperiode hoofdstuk 12) Vervolgens is de vraag of hij een – door de verstands-gemoedsziel - gelouterde gewaarwordingsziel aantreft? Als dat zo is dan straalt de mens met dementie lichtende hartekracht uit naar zijn omgeving. We hebben dit ‘stralen vanuit het hart’ bij de 91-jarige dementerende vrouw beschreven, die blij zingend met haar omgeving communiceert. (zie hoofdstuk 14) En met dit ‘stralen van hartekracht’ vraagt de mens met dementie zijn naasten dezelfde reis te ondernemen: de reis van het hoofd naar het hart.
Maar vaak liggen er in gewaarwordingsziel nog ongelouterde driften, lusten en begeerten. Deze kunnen bijvoorbeeld tot seksueel ongepast gedrag, tot ongewone eetgewoonten (schransen, plunderen ijskast) of tot agressieve woede-uitbarstingen leiden.
Tegelijkertijd ligt de gewaarwordingsziel als een dunne huid, als een zintuigsluier, over het levenslichaam (etherlichaam). In het etherlichaam liggen soms weggestopte trauma’s opgeslagen. Het kan hier gaan over incest, oorlogsgeweld, geweld in het gezin etc. Het boek ‘Stemmen van de ziel’ van Hans Siepel – hierboven besproken – laat zien hoe, door de verwerking van een weggestopt misbruikverleden, er een persoonlijke loutering en zo ook een persoonlijke groei plaats vindt in de laatste fase van de dementie.
De mens is meerlagig opgebouwd
‘Stemmen van de ziel’ leert ons dat de mens meerlagig is opgebouwd en dat door de afbraak van de fysieke hersenen de verstandsziel geen aangrijpingspunt meer heeft en zo de poort geopend kan worden voor het diep weggestopte incest verleden. Het is de verstandsziel die de mens, naast het ritmische geheugen (Egyptische periode), het ik-gedragen abstracte geheugen aan de Griekse mens heeft gegeven. De verstandsziel geeft de mens ruimte om binnenwereld te scheppen tegenover de buitenwereld. De verstandsziel schept een binnen en buiten en zo een ‘denken over’ de wereld en een besef ‘hoe te gedragen’ in de wereld. De verstandsziel geeft ons een ‘normerend ik’ wat ons vertelt wat hoort, wat betamelijk is. Het is dit ‘normerende ik, wat het spreken over incest tegen heeft gehouden. Wat dementie ons leert is dat ieder mens, op oudere leeftijd, de opdracht heeft om te werken aan de loutering van de gewaarwordingsziel, aan de loutering van onze driften, lusten en begeerten.
Familie
Momenteel zijn er in Nederland ongeveer 310.000 mensen met dementie. Als we aannemen dat er om elk mens met dementie minstens drie tot vier betrokken mensen staan, dan zijn er in Nederland meer dan één miljoen mensen die regelmatig contact met hun dementerende naaste hebben. Wat gebeurt er als deze betrokken mensen hun dementerende naaste ontmoeten. Hieronder een mantelzorger die zijn diep-dementerende moeder bezoekt.
Elke keer als ik, vermoeid vanuit mijn werk, mijn diep-dementerende moeder bezocht, zat mijn hoofd vol met gepleegde telefoontjes, verstuurde e-mails en onafgemaakte taken. Ik wilde de verhalen, de zorgen van mijn werk met haar delen maar besefte dat deze zaken aan haar voorbij zouden gaan. Dan sloot ik verplicht mijn ogen, haalde diep adem en pakte voorzichtig haar hand en wreef zachtjes de heerlijk geurende rozenolie op de huid. Langzaam verhuisde ik van mijn hoofd naar mijn hart. Steeds weer besefte ik dat mijn moeder zich ver buiten de grenzen van haar huid uitstrekte en de gehele ruimte van de kamer vulde. Haar nabijheid bracht rust in mijn hoofd en liefde in mijn hart. Het wekte een gevoel van dankbaarheid in mij op dat ik hier bij haar mocht zitten. (Vroeger wordt nu Binnen wordt buiten, J.P. van der Steen, Christofoor)
Het zijn de naasten aan wie de mens met dementie vraagt om uit de ivoren toren van het denkende hoofd te komen en te verhuizen naar het hart en zo door de ogen van de mens met dementie te kijken naar de wereld. Hoe zit deze wereld eruit als je kijkt door de ogen van de mens met dementie?
Ik zat naast mijn moeder. Mijn vrouw zat tegenover haar. We dronken samen koffie. Door het raam scheen de warme ochtendzon. Plotseling ging de arm van mijn moeder traag omhoog en raakt het haar van mijn vrouw aan. Ze pakte heel voorzichtig met haar wijsvinger en duim een klein strengetje grijs haar, liet het in haar open hand liggen en keek er vol verwondering naar. Toen sprak ze zachtjes: ‘Oh…, oh, oh wat mooi is dat…’. Bij mijn moeder ging alles trager sinds haar dementie en het duurde dan ook een tijdje voordat er een glimlach op haar gezicht verscheen en ze haar gezicht naar mij toewendde. Ik keek verbaasd naar haar en daarna naar haar hand waarin het strengetje grijze haar van mijn vrouw nog steeds lag. Ik besefte dat ik niet kon zien en vooral niet kon voelen wat zij zag en voelde. Maar toch ontroerde het me en pakte ik haar hand en kuste die…waarover ik mij ook weer verbaasde. Want, sinds wanneer kus ik de hand van mijn moeder? Later, in de auto op weg naar huis, zei mijn vrouw: Jan waarom kuste jij de hand van je moeder? (betrokken mantelzorger)
De verzorgende
Net voor de eeuwwisseling werkte ik in een somatisch verpleeghuis in het noorden van het land. Onder druk van de directie was besloten om, naast de bedden voor oudere mensen met ernstig lichamelijke klachten, ook bedden te reserveren voor mensen met gevorderde dementie. Een deel van de verzorging zou worden omgeschoold tot psychogeriatrisch verzorgende. Omdat mij kennis over dementie en hoe om te gaan met mensen met dementie nogal te kort schoot volgde ik ook de cursus. Het deel over neuroanatomie, de verschillende typen dementie, mogelijke oorzaken van dementie en de medicatie, verliep vlot. Toen kwamen aan bij het onderwerp: ‘hoe gaan we om met de mens met gevorderde dementie’. ‘Stel’, zegt de docent, ‘dat u ’s avonds aangeklampt wordt door de 85-jarige mevrouw Silvolda. Zij wil nu meteen naar huis. U ziet dat ze verdrietig is. Ze geeft aan dat ze naar haar man wil, en wel nu meteen, anders komt ze te laat. Maar u weet dat haar man al veertig jaar dood is. Wat is uw antwoord?’
Alle cursisten mochten het antwoord op een papiertje schrijven. De week daarop vertelde de docent over Naomi Feil. Naomi Feil was een maatschappelijk werkster die in het Montefiore Home for the Aged in Cleveland in Ohio werkte. Ze ontwikkelde een nieuwe benadering om zo beter aan te kunnen sluiten bij de beleving van de mens met dementie. Ze noemde het de Validation-methode. Feil sprak niet over mensen met dementie maar over gedesoriënteerde ouderen. Dit zijn ouderen die langzaam het contact met de buitenwereld verliezen en zo een gedwongen reis naar binnen maken. Zo kunnen ze onafgemaakte zaken en gebeurtenissen uit het verleden tegen komen waaraan ze nu kunnen en mogen werken. ‘Het is goed om vanuit bovenstaande Validation-methode nogmaals naar de casus van mevrouw Silvolda te kijken’, zei de docent.
Het rollenspel: ‘…ik ga hier echt geen potje staan liegen!’
Mevrouw Silvolda maakt zich zorgen over haar man en wil op tijd thuis zijn. Anders is het misschien te laat. De docent speelt mevrouw Silvolda en de verzorgende Gerda speelt zichzelf. Gerda heeft de opdracht om mevrouw Silvolda rustig te krijgen. Het ging hard tegen hard. Mevrouw Silvolda schreeuwde het op het laatst uit: ‘Maar waarom mag ik niet naar huis. Ik wil op tijd thuis zijn! Doe nou toch…., help mij toch….’. En ze duwde en trok aan de verzorgende die stokstijf bleef staan en haar tegen hield. De verzorgende bleef ijzig kalm en herhaalde steeds weer: ‘Mevouw Silvolda, uw man is al veertig jaar geleden overleden. Uw man is dood, hij leeft niet meer!’ De onrust bleef bij mevrouw Silvolda.
De docent legde uit dat Naomi Feil ook had ervaren, net als de verzorgende nu, dat het confronteren met de realiteit (de Realiteits Oriëntatie Training()) niet meer geschikt is en niet helpend is bij deze groep gedesoriënteerde ouderen. Zij ontwikkelde een nieuwe benadering: Validation. Validation is een benaderingswijze, een wijze van communiceren waarin de belevingswereld van de mens met dementie centraal staat. Ook als deze belevingswereld van de mens met dementie niet matcht met de realiteit. Doel is het contact met de mens met dementie te behouden en te zoeken naar de achterliggende vraag, zorg, behoefte van de mens met dementie. ‘Dus’, zei de docent, ‘corrigeren we niet meer maar ‘valideren’ we zodat we aansluiten bij het gevoelsleven van de mens met dementie. Je zou dan kunnen zeggen Gerda: ‘Ja mevrouw Silvolda, ik begrijp dat u naar huis wilt naar uw man en dat op tijd wilt thuis wilt zijn, want uw man is heel belangrijk voor u. Dat weet ik. Mag ik weten hoe uw man heet?’ ‘Peter,’ zegt u. ‘Wij zitten nu in Assen. Waar woont u? En als u thuis bent wat gaat u dan als eerste zeggen tegen uw Peter? Het is nu negen uur ’s avonds, zullen we Roos uw dochter bellen?’
‘Nou… nee, nee…’, zei Gerda, ‘…dat ga ik dus nooit doen, ik ga hier echt geen potje staan liegen!’
Docent:
‘Nou, dat is dan een gemiste kans voor jou Gerda en voor mevrouw Silvolda want later hoorde ik van haar dochter Roos dat haar vader veertig jaar gelden een auto-ongeluk heeft gehad, naar het ziekenhuis werd gebracht, en daar op sterven lag. Men heeft toen uit alle macht geprobeerd zijn vrouw Silvolda te bereiken. Dat lukte niet omdat zij een dagje uit met vriendinnen was. Dit, heeft ze zichzelf altijd kwalijk genomen…, dat ze niet bij het sterven van haar man, haar Peter was. Later heeft ze er nooit meer over willen praten, vertelde haar dochter. Ze heeft het begraven, ze heeft het weggestopt.’
Validation: De fysiek-zintuigelijke werkelijkheid los laten en op gaan in beeldenwereld van de mens met dementie
Toch hebben we allemaal – van verzorgende tot arts, tot naasten - de validationmethode van Naomi Feil geleerd. Zo zien we duizenden betrokken naasten en professionals hun veilige eigen fysiek-zintuigelijke realiteit verlaten en zich verdiepen in de beelden, in de gedachten die bij de mens met dementie uit het verleden opdoemen. Zij verlaten bewust de echte wereld om zich over te geven aan de beeldenwereld van de mens met dementie. De mens met dementie vraagt aan de mensen om haar heen, van familie tot caissière, om te oefenen: Laat jouw tijd, jouw oriëntatie, jouw verbinding met de mensen om je heen los, en verplaats je in de beelden die ik je vertel. Wees bij me. En als ons dit lukt dan leren we denken we met onze etherhersenen en niet onze fysieke hersenen. Dan werken we aan de spiritualisering van het denken.
23. Dementie en de spiritualisering van het denken, 2
In het midden van de 19de eeuw, zo rond 1850, heeft het materialistisch denken zijn hoogtepunt in Europa bereikt. De opdracht van Midden-Europa is om het denken van de mens te spiritualiseren en zo het materialistisch denken halt toe te roepen. Dat is niet gelukt. Integendeel Europa heeft het materialisme, het materialistisch denken omhelsd en geïntensiveerd in de (oorlogs)industrie, landbouw, onderwijs, wetenschap, religie en geneeskunde.
Ziekten vinden hun oorsprong in het niet goed handelen in het verleden
Rudolf Steiner vertelt in de voordracht van 4 oktober 1905 in Berlijn (GA93a, bld.73) dat ziekte een karmisch gevolg kan zijn van niet goed handelen in het verleden. Dit verkeerd handelen kan bijvoorbeeld een leugen zijn. Wanneer de leugen reëel wordt, dan wordt ze later tot een ziekte. Vroegere besmettelijke ziekten, als de pest, vinden hun oorsprong in bijvoorbeeld het handelen van een volk, een natie, die in het verleden niet in de geest van de aan haar gestelde opdracht gehandeld heeft. Het hoeft hier niet alleen te gaan over ‘besmettelijke’ ziekten of plagen middels bacteriën of virussen, het kan ook een ‘besmettelijkheid’ betreffen die vanuit een zielsgesteldheid ontstaat. (deze gedachten zijn dankbaar ontleend uit het boek Dementie van Judith von Halle)
Kijk hoe wij mensen van Europa sinds 16de eeuw (Bacon, Harvey) de taal van het materialisme spreken. De mens is een ‘machine’, het hoofd een ‘computerschijf’, het hart een ‘pomp’, de nieren een ‘zuiveringsorgaan’ en leven, ziel en geest zijn producten van ingewikkelde ‘biochemische processen’ in het lichaam. Deze materialistische gedachten kunnen niet door de Europese mens de nacht mee ingenomen worden en geofferd worden aan de geestelijke wereld. Deze gedachten mogen niet langs de wachter van de drempel, ze zou de mens grote schade toebrengen in zijn denken. (zie hoofdstuk 18)
Zo kunnen we de ziekte dementie zien als een inlossing van een Midden-Europese karmische schuld uit het verleden. Een ziekte welke het gevolg is van het eenzijdig materialistisch beeld wat de midden-Europese mens in zich draagt. Dementie tast de ‘fysieke hersenen’ (zie ook etherhoofd) van de mens aan waardoor de mens met dementie de greep op de materialistische denken verliest en een gedwongen verhuizing naar het hart maakt.
Eén miljoen mensen betrokken bij mens met dementie
In Nederland zijn ongeveer 350.000 mensen met dementie. Als rond elk mens met dementie drie mantelzorgers staan, dan zijn in Nederland ongeveer één miljoen mensen betrokken bij de zorg voor de mens met dementie. Een miljoen mensen oefenen dagelijks met het zich verplaatsen in de belevingswereld van de mens met dementie. Zij leren dat spreken over iPhone, computer, sociale media, en andere zaken uit de maak- en gemaksindustrie geen zin heeft. De mens met dementie is uit de fysiek-zintuiglijke wereld gegroeid, onthecht aan dat wat de materialistische maatschappij de mens nu voorspiegelt. De mantelzorgers leren dat ze geduldig moeten luisteren en dat wat ze horen niet te toetsen op waarheid maar op het gevoel wat door de mens met dementie geuit wordt.
Met de kruisdood van Christus is er een keerpunt der tijden gekomen. We zien hoe de aarde en de fysiek-stoffelijke natuur van de mens aan degeneratie onderhevig is. Het fysiek stoffelijk lichaam degenereert en de weinig vitale hersenen lopen bij deze degeneratie voorop. De opdracht van de mens is het fysiek-stoffelijke lichaam te vergeestelijken. Dit begint met ons denken te spiritualiseren en zo te werken aan de omvorming van ons etherlichaam en astraallichaam.
De terugblik is geestzelf, levensgeest en geestmens oefenen
Als de wezensdelen (levens-, astraallichaam en ik-organisatie) definitief het fysieke lichaam loslaten en de mens gestorven is dan vervolgt de mens zijn weg in de geestelijke wereld. In de eerste drie dagen na de dood verwijdt en ontvouwt het levenslichaam (ook wel tijdslichaam genoemd) zich en ervaart de gestorvene, als een objectieve buitenstaander, zij gehele leven van achter naar voren in beelden. Dit is typisch voor het zelfstandig worden van het levenslichaam: de tijd draait zich om.
Willen wij bij leven aan het vergeestelijken van het levenslichaam werken dan kunnen wij dat doen door ‘in het etherlichaam’ te werken en dit zo zelfstandig te maken. Bijvoorbeeld door aan het einde van de dag de beelden als een objectieve buitenstaander van achter naar voren te laten passeren. Dit noemen wij de terugblik.
Met ons ‘ik’ gaan wij aan het einde van de dag naar binnen en we halen uit ons levenslichaam de opgeslagen herinneringsbeelden en brengen deze over naar het voorstellingsleven (het astraallichaam). Eerst worden de beelden uit het levenslichaam, in omgekeerde volgorde, van achter naar voren tevoorschijn gehaald. Daarna worden de beelden objectief en oordeeelsvrij in het astraallichaam door het ‘ik’ geschouwd. Judith von Halle() zegt hierover dat ‘…je zo het astraallichaam ‘zuivert’ van heel wat waardeloze voorstellingsballast die je overdag hebt verzameld.’ Je werkt zo aan het omvormen van het astraallichaam waar het gevoelsleven woekert én je werkt aan het omvormen van het levenslichaam waar de herinneringsbeelden opgeslagen liggen en de gewoonten heersen. Zo werk je aan het toekomstige geestzelf en levensgeest. (JvH)
In de Arbeidersvoordracht van 28 juni 1923 (Dornach GA350) vertelt Steiner dat het ‘Latijnse onderwijs’ ervoor gezorgd heeft dat de mens met zijn fysieke hersenen denkt. De Latijnse taal heeft de eigenaardigheid dat deze taal in de mens ‘…zelf denkt’. En: ‘Zolang je met je (fysieke, jps) hersenen denkt, kun je niets geestelijks denken.’ Met het beoefenen van de terugblik werk je aan het verzelfstandigen van dit nieuwe ‘etherhoofd’ zodat er naast de oude, aan degeneratie onderhevige, fysieke hersenen een meer geestelijk orgaan gaat ontstaan. Dit ‘etherhoofd’ kan alleen onderhouden worden door spiritueel, levend denken. Het is een orgaan waar de dementie geen vat op heeft. (zie hoofdstuk 20)
- GA 93a, bld 73:Heute nun ist der Materialismus auf die Spitze getrieben. Darum mußte in unserer Zeit ein neuer Einschlag kommen. Dieselbe Bewegung griff damals ein, die heute durch die Theosophie die elementaren Lehren des spirituellen Lebens populär macht, um wieder ein neues Inneres zu schaffen, das sich später im Äußeren zeigen kann. Das Innere drückt sich immer später im Äußeren aus. Eine Krankheit ist die karmische Folge einer früheren verkehrten Tat, zum Beispiel einer Lüge. Wenn eine solche real wird, so wird sie eine Krankheit. Seuchen gehen auf weit zurückliegendes Unrecht der Völker zurück. Sie sind etwas Unvollkommenes, das von innen nach außen gerückt ist.
24. Dementie, de gewaarwordingsziel en Cardiodoron
De heer Visser is een 88-jarige weduwnaar, die in een kleinschalige woonvorm voor mensen met dementie woont. Hij heeft – twee jaar geleden – de diagnose dementie type vasculair gekregen. Bij het lopen heeft hij een rollator nodig in verband met evenwichtsproblemen. De heer loopt sloffend met beide benen. Sinds vijf maanden is de heer vaak in de nacht wakker en gebeurt het steeds vaker dat hij ’s ochtends angstig en paniekerig in de keuken staat en verward om ingrediënten vraagt om te koken. ‘Er is visite’, zegt hij en daarom moet hij een maaltijd bereiden. Pas langzaam ontwaakt de heer uit zijn droom en merkt dat hij in zijn pyjama in de keuken staat. Dit niet meer weten of hij waakt of droomt overkomt hem steeds vaker en zorgt voor onzekerheid, angst en paniek. Als medicatie gebruikt hij Sinemet 125 mg 2x125 mgr en Paracetamol zn. Daarnaast wordt antroposofische medicatie voorgeschreven: Cardiodoron (Weleda) 2x daags 10 druppels.
Evaluatie
Na een maand wordt er met de dochters geëvalueerd: De heer slaapt rustiger in en wordt rustiger wakker. Hij wordt nu nog maar 1x wakker in de nacht. In de ochtend is hij alerter in het reageren. Er wordt in de rapportages niet gemeld dat de heer in de ochtend nog last heeft dat de dromen van de nacht nog doorlopen in de ochtend. Evaluatie na twee maanden: Dochter: ‘Mijn vader slaapt echt beter in, beter door en wordt alerter wakker. Dus hij wil hier graag mee doorgaan.’
Cardiodoron harmoniseert de gewaarwordingsziel in het hart
De mens met gevorderde dementie – zoals de heer Visser - ziet zijn vermogen om de fysiek-zintuigelijke wereld te begrijpen steeds meer afnemen. De instrumenten van het denken (geheugen, woordvinden, herkenning van, oriëntatie en handelen in de fysiek-zintuigelijke wereld, etc) nemen af en daarmee ook de ‘ik-beleving’ van de heer. De ik-beleving bestaat dankzij het wakker worden en het zo verankerd zijn in de fysiek-zintuigelijke wereld. Met het afkalven van het ‘ik’ en daarmee de onmogelijkheid om zijn bestaan op aarde ordentelijk vorm te geven ontstaat er een soort ‘waak-dromen’. De mens met gevorderde dementie verhuist van het hoofd naar het hart. Hier vinden veel mensen met gevorderde dementie uiteindelijk noodgedwongen hun woning. Nier meer vanuit het hoofd, vanuit het fysiek-zintuigelijk denken ervaart de heer Visser de wereld maar vanuit het hart. Met het verdwijnen van de instrumenten van het denken verdwijnt ook de verstandsziel. Het is de gewaarwordingsziel, die zijn zetel in het hart heeft, die de heer Visser ontvangt. Of het hart een woning van stilte en rust of veel rumoer en boosheid is heeft te maken met in hoeverre het hart in het verleden gelouterd is van driften, lusten en begeerten. Cardiodoron is een antroposofisch geneesmiddel wat harmoniserend op de gewaarwordingsziel in het hart inwerkt en het zo voor veel mensen met dementie mogelijk maakt goed aan te komen in het hartegebied.
25. Waar worden onze herinneringen opgeslagen
In de voordracht van 29 juli, 1921 te Dornach (29 juli, 1921 te Dornach uit Menschenwerden, Weltenseele, Weltengeist) schetst Rudolf Steiner hoe verschillende organen betrokken zijn bij ons herinneringsvermogen, ons geheugen. Hij noemt de volgende organen: long, lever, nier en hart. Elk orgaan verzorgt een deel van ons geheugen.
Hoe gaat dit in zijn werk? De waarneming, de gedachte slaat neer op het oppervlak van een orgaan. Vervolgens werkt dit oppervlak van het orgaan als een spiegel en spiegelt ons de - op de oppervlakte van het orgaan liggende - waarnemingen, gedachten terug. ‘Dus wat zich dan, nadat we het hebben waargenomen en verwerkt, aan het oppervlak van ons hart, onze longen, onze milt enzovoort spiegelt, wat daar teruggekaatst wordt, dat is datgene wat de herinnering afgeeft.’ (29 juli, 1921 te Dornach uit Menschenwerden, Weltenseele, Weltengeist)
Bij abstracte gedachten en gedachten die de buitenwereld betreffen is het longoppervlakte betrokken. Bij meer gevoels-gekleurde gedachten is het leveroppervlakte betrokken. Het nieroppervlakte reflecteert meer de gewoonten die de mens zich in het leven verzamelt. Het hart reflecteert het geweten, de gewetenswroeging.
Niet in de hersenen zijn de herinneringen opgeslagen
Het zijn niet de hersenen zijn waar de herinneringen bewaard worden, het zijn de oppervlakken van long, lever, nier en hart. De hersenen zijn niet alleen een zintuig naar buiten - waar de waarneming in een voorstelling omzet - maar de hersenen zijn ook een zintuig naar binnen waar het de oppervlakte van de verschillende organen afleest en zo de teruggekaatste herinneringen incasseert. Bij dementie is de zintuigfunctie van de hersenen naar binnen, bij het aflezen van de herinnering op het orgaanoppervlak, verstoord. Herinneringen liggen dus niet in de hersenen opgeslagen maar komen wel in de hersenen tot bewustzijn.
Het ‘oprollende geheugen’
Wat we net besproken hebben betreft het actief ophalen van herinneringen. Bij dementie kennen we het fenomeen ‘het oprollende geheugen’. Elke dag wordt er uit het dagboek van het leven van de dementerende een bladzijde gescheurd. De laatste bladzijde uit het dagboek wordt er het eerst uitgescheurd. Bij de mens met dementie betreft het een ongecontroleerd en ongevraagd loslaten van orgaangebonden herinneringen. Dit ongecontroleerd loslaten van herinneringen gebeurt als de hersenen niet meer in staat waarnemingen en gedachten op het oppervlakte van de organen te laten verankeren. Zo stulpen de vrijkomende herinneringen uit het verleden zich over de dagelijkse werkelijkheid heen en leeft de mens met dementie in het verleden. Dit wordt ook wel de verdwaalde ik-fase genoemd.
Het vrijkomen en loslaten van herinneringen is een normaal fenomeen in de ouderdom. Dit heeft te maken met het langzaam loslaten van het levenslichaam van de oudere mens. Langzaam ontstaat uit het lichaamsgebonden levenslichaam en nieuw vrij etherlichaam.
Bij mensen met kanker die een chemokuur ondergaan zien we vaak achteruitgang van geheugen en leervermogen. Ook de aandacht en concentratie is verminderd. Dit fenomeen wordt ook ‘chemobrain’ genoemd en heeft te maken met het aangrijpen van de chemo op het levenslichaam van de mens met kanker. Het is tenslotte het levenslichaam van de organen dat de herinneringen draagt. (Leskinen, S., Alsalek, S., Galvez, R., Ononogbu-Uche, F. C., Shah, H. A., Vojnic, M., & D’Amico, R. S. (2024). Chemotherapy-Related Cognitive Impairment and Changes in Neural Network Dynamics. Neurology, 104(2). https://doi.org/10.1212/wnl.0000000000210130)
Opgeslagen orgaankrachten bepalen ons hoofd in de volgende incarnatie
Met het vormen van de herinnering welke op de oppervlak van een orgaan opgeslagen wordt ontstaan er krachten die in het innerlijk - van bijvoorbeeld de long - worden opgeslagen. ‘Overal slaat dat wat we beleven tegen het oppervlak, wordt gereflecteerd, en dat leidt tot herinneringen. Maar er gaat ook nog iets in het organisme naar binnen.’ ‘…die krachten die in deze gedachten worden ontwikkeld, worden om zo te zeggen in de long, in het innerlijk van de long opgeslagen.’ Deze opgeslagen krachten in bijvoorbeeld de long gaan door de dood mee de geestelijke wereld in en werken bij de nieuwe incarnatie vormend op de fysiognomie van het hoofd. Dit geldt voor elk orgaan. De nier bijvoorbeeld neemt deze, in de nier, opgeslagen krachten door de dood mee de geestelijke wereld in en bij de volgende incarnatie vormt dit de temperamentsaanleg van de mens. Deze opgeslagen krachten van de lever zorgen in de volgende incarnatie voor ‘…de innerlijke gesteldheid van de hersenen.’ Kortom of de mens in zijn volgende incarnatie een scherp denker is hangt af van het orgaan lever in de leven. Het hart tot slot neemt deze opgeslagen krachten mee door de dood en bij het opnieuw incarneren werken deze krachten al het karma wat ons vanuit de toekomst op ons toestroomt en waar wij als een soort ‘honger’ naartoe bewegen.
26. Onbegrepen gedrag bij dementie
Het te vroeg vrijkomen van de opgeslagen orgaankrachten Maar stel nu dat door ziekte de opgeslagen orgaankrachten te vroeg vrijkomen of uitgeperst worden door een ziekte van het betreffende orgaan, wat zien we dan gebeuren?
De long Worden bij de long deze opgeslagen krachten te vroeg uitgeperst dan werken deze krachten sterk vormend in dit leven. Het worden dan dwanggedachten. De krachten mogen vormend werken in een volgende incarnatie. Echter, komen zij, uit de longen, vrij in dit leven dan werken ze dwingend en zijn het dwanggedachten. ‘De gedachten die dan uitgeperst worden zijn daarom dwanggedachten omdat ze al de vormende kracht in zich hebben. De gedachten die wij nu normaal in ons bewustzijn moeten hebben, die mogen slechts beelden zijn, die mogen niet een vormende kracht in zich hebben, mogen ons niet dwingen.’ Ze mogen dwingend zijn in de periode tussen dood en geboorte: ‘…daar werken ze vormend.’
De nier Maar worden de krachten, bij een nierziekte, er al in deze incarnatie er uitgeperst dan zien we innerlijke nerveuze opwindingstoestanden tot en met depressie en hypochondrie.
De lever Krijg je een leverziekte en worden deze krachten er nu in deze incarnatie uitgeperst dan ontstaan: ‘…hallucinaties of sterke visioenen.’ Rustige hallucinaties zijn leverhallucinaties.
Het Hart Het hart is dat orgaan dat met behulp van de stofwisselings-ledematensysteem ‘…dat wat wij als karma begrijpen naar de volgende incarnatie toebrengt.’ Karma is een vorm van spirituele hongergevoel. Je wordt er naartoe gedreven (bijvoorbeeld vriendin). Stel nu dat het hart zijn inhoud – het stelsel van krachten - in dit leven uitperst en in het bewustzijn gebracht wordt dan leidt dit tot ‘…razernij, tot woedeaanvallen. Woedeaanvallen, dat is in wezen niets anders dan – je kunt het in de realiteit bestuderen – het in deze incarnatie vervroegde optreden van een karmakracht die voor de volgende incarnatie bestemd is.
Zie onder 'Foto's' Daar staat het bovenstaande nogmaals in een schema waar bij elk orgaan benoemd wordt welke gedachten er op het oppervlakte opgeslagen worden. (bijvoorbeeld op oppervlakte longorgaan worden abstracte gedachten opgeslagen)
Tevens wordt er benoemd wat er gebeurd als het betreffende orgaan te vroeg krachten uitperst welke eigenlijk tot het volgende leven bewaard hadden moeten blijven. (bijvoorbeeld: komen krachten van de long, welke eigenlijk voor volgend leven bestemd zijn, te vroeg vrij dan ontstaan dwanggedachten)
Tot slot zie in het schema wat deze 'te vroeg vrijkomende kracht' voor een taak heeft in het volgende leven. Deze te vroeg vrijkomende kracht uit de long, die in dit leven dwanggedachten geeft, heeft in volgend leven als taak de uiterlijke vorm van het hoofd te verzorgen.
