Het nonnenonderzoek van dr. Snowdon
Onderstaande is overgenomen uit het boek: Dementie, Achtergronden en Praktijkervaringen, Jan Pieter van der Steen
Het onderzoek van Heiko en Eva Braak (Beide neurowetenschapper)
Heiko en Eva Braak hebben in 1991 een onderzoek gepubliceerd waarin zij de resultaten beschrijven van 887 onderzochte hersenen van overleden mensen, in leeftijd variërend van 20 tot 104 jaar. (H.Braak en E.Braak, Neuropatholgical staging of Alzheimer-related chenges, Acta Neuropatholgica, 1991, 82, bld. 239-259.)
Zij proberen de ziekte van Alzheimer in te delen in zes stadia. De stadia 1 tot en met V1 laten een voortschrijdende aantasting zien van de hersenen met plaques en kluwens. De aantasting van de hersenen begint bij de schedelbasis ofwel de entorhinale schors en kruipt daarna steeds verder omhoog de hersenen in.
Zij maakten de volgende indeling:
- Stadium 1 en 11: plaques en kluwens in de entorhinale schors. Dit is de schors beginnend bij de schedelbasis. De entorhinaleschors is belangrijk voor het geheugen.
- Stadium 111 en 1V: plaques en kluwens in de entorhinale schors en de hippocampus. De hippocampus wordt zo genoemd omdat de structuur op een zeepaardje lijkt. De hippocampus speelt een essentiële rol bij het omzetten van het korte termijn geheugen in het lange termijn geheugen (inprenting).
- Stadium V en V1: plaques en kluwens in de entorhinale schors, de hippocampus en de neocortex (neo = nieuw, cortex = schors). De neocortex speelt een rol bij het bewust worden van herinneringen die opgeslagen zijn in het geheugen (lange termijn geheugen). Verder is de neocortex betrokken bij het afwegen, verwerken en het adequaat reageren op de binnenkomende zintuigindrukken. De neocortex bepaalt onder andere ons sociale gedrag.
Twee verrassende bevindingen
De onderzoekers waren verrast dat bij 20-jarigen al plaques in de hersenen gevonden werden. Ze vermoeden dat rond de puberteit de eerste eiwitneerslagen verschijnen en de ziekte Alzheimer ongeveer 50 jaar nodig heeft om als ziekte zichtbaar te worden.
Een tweede verrassende bevinding was dat 40% van de hersenen van 96- tot 100-jarigen alleen maar stadium 0-1 liet zien. Sommige mensen hebben dus een natuurlijke bescherming tegen het krijgen van de ziekte van Alzheimer.
Het nonnenonderzoek
Betekent het onderzoek van Heiko en Eva Braak nu dat hersenen met een stadium V1 aantasting 100% kans op dementie hebben? Hopelijk kan het nonnenonderzoek hierop een antwoord geven.
In 1987 startte de epidemioloog dr. Snowdon een pilot onderzoek (pilot = een vooronderzoek met het doel te kijken of een groter vervolgonderzoek zinvol is) onder 678 nonnen in de leeftijd van 75 tot 106 jaar naar het voorkomen en de oorzaak van de ziekte van Alzheimer. Deze nonnen behoorden allen tot de congregatie van de Notre Dame. In 1991 wordt het onderzoek uitgebreid tot een multidisciplinair wetenschappelijk en medisch onderzoeks- project. Multidisciplinair omdat – naast de medisch-epidemioloog dr. Snowdon – ook andere beroepsgroepen deelnemen zoals een taalwetenschapper, een voedingsdeskundige, een neuroloog en een patholoog-anatoom.
Het unieke en het grote belang van deze studie is gelegen in het feit dat alle nonnen die aan dit onderzoek meedoen bereid zijn hun hersenen voor onderzoek na hun dood ter beschikking te stellen. Tijdens hun leven werden de nonnen periodiek getest. Zo kon worden gekeken of de vastgestelde dementie en de mate van ernst overeenkomt met de neuropathologische bevindingen in de hersenen na de dood.
Uit het nonnenonderzoek wordt duidelijk dat de verschillende stadia van Braak en Braak een voorspellende waarde hebben voor de ziekte van Alzheimer. Hoe meer de hersenen aangedaan zijn, hoe groter de kans op de ziekte van Alzheimer.
Hersenen die bij obductie
– Stadium 11 laten zien hebben 22% kans op dementie
– Stadium 1V laten zien hebben 43% kans op dementie
– Stadium V1 laten zien hebben 70% kans op dementie
Bovenstaande cijfers leren ons dat een niet demente non na haar dood bij de obductie toch ernstig aangetaste hersenen kan laten zien. En: Dat wat we bij obductie zien dekt dus niet wat we bij leven waarnemen. De beantwoording van onze tweede vraag is hierbij negatief.
Kortom: er zijn mensen bij wie door de hele hersenen heen kluwens en plaques gevonden worden (bij stadium vi dus 30%) maar bij wie toch geen dementie vastgesteld kan worden. Juist deze groep van 30% zou een zeer interessante groep zijn om te onderzoeken. Want hoe kan het dat deze groep, waarbij uit de obductie blijkt dat alle voorwaarden voor dementie aanwezig zijn, toch geen dementie heeft?
Meer in het algemeen kunnen we ons de vraag stellen: zijn er beschermende factoren tegen dementie?
Epidemiologische resultaten
Laten we eerst eens een aantal epidemiologische resultaten van de nonnenstudie op een rij zetten:
– Er is een verband tussen het opleidingsniveau van de nonnen en het krijgen van de ziekte van Alzheimer. Laag opgeleide nonnen krijgen eerder de ziekte van Alzheimer.
– Komt er in de voorgeschiedenis van de onderzochte nonnen een eerder doorgemaakte depressie voor dan is de kans om de ziekte van Alzheimer te krijgen 1,8 keer zo groot.
– Taalvaardigheid en vooral het hebben van een grote hoeveelheid denkbeelden per honderd woorden beschermen tegen de ziekte van Alzheimer.
– Het halen van hoge cijfers op school maakt de kans op het krijgen van de ziekte van Alzheimer niet kleiner.
– Komen er kleine infarcten in de hersenen voor dan wordt de kans op het krijgen van de ziekte van Alzheimer met 8 keer verhoogd.
Dementie is dus blijkbaar niet puur een zaak van veroudering en erfelijkheid. Er spelen wel degelijk andere factoren mee zoals opleidingsniveau, gevoeligheid voor depressie, beeldend taalgebruik. Dit is verrassend, het lijkt erop alsof de opvoeding, de ontwikkeling op jonge leeftijd mede bepalend zijn voor het ontstaan van dementie op oudere leeftijd.
Laten we eens kijken naar één van de beschermende factoren tegen dementie, namelijk de hoeveelheid denkbeelden per honderd woorden.
Taalvaardigheid en het hebben van veel denkbeelden
Susan Kemper, die als taalwetenschapper deel uitmaakte van het onderzoeksteam, deed onderzoek naar het taalgebruik van de nonnen. Elke non die als novice wilde intreden, was verplicht een korte biografie te schrijven. Er was dus van iedere non uniek schriftelijk materiaal uit hun jonge jaren aanwezig. Uit dit schriftelijke materiaal kon duidelijk worden hoe beeldend of hoe complex grammaticaal iemand schreef.
Enkele voorbeelden:
‘Ik werd geboren in Eau Claire, Wisconsin, op 24 mei 1913 en ik werd gedoopt in St. James Church.’
Zuster Helen
‘Ongeveer een half uur voor middernacht, tussen 28 en 29 februari in het jaar 1912, begon ik met leven en sterven. Ik was het derde kind van mijn moeder, wier meisjesnaam Hofman is, en van mijn vader, Otto Schmitt.’
Zuster Emma
We zien duidelijk de verschillen tussen zuster Helen en zuster Emma. Zuster Helen schrijft kaal en nuchter, en zuster Emma probeert met bijzinnen een levendig beeld te schetsen. Zie nu ook de volgende passages, waarin aan beiden gevraagd wordt iets over hun verwachtingen te beschrijven:
‘Het liefst geef ik muziekles.’
Zuster Helen
‘Nu dwaal ik rond in ‘het Duivenlaantje’ en hoef ik nog maar drie weken te wachten voordat ik de voetstappen van mijn echtgenoot mag volgen met Wie ik verbonden ben door de heilige Beloften van Armoede, Deugdzaamheid en Gehoorzaamheid.’
Zuster Emma
Door nu de cognitieve testen (mmse) en de scores van de hoeveelheid denkbeelden per honderd woorden met elkaar te vergelijken werd er een duidelijke relatie zichtbaar. Hoe meer denkbeelden per honderd woorden op jonge leeftijd (ten tijde van het schrijven van de intredebiografie) hoe beter de cognitieve testen op oudere leeftijd zijn. Snowdon schrijft: ‘Op de een of andere manier kon aan de hand van een schriftelijke proef, achtenvijftig jaar nadat die was geschreven, worden voorspeld wie van hen cognitieve problemen zou krijgen.’
Van de nonnen die de ziekte van Alzheimer hadden ontwikkeld had 90% een lage hoeveelheid denkbeelden in hun biografie, terwijl bij de gezonde nonnen de score maar 13% was.
Dit zou betekenen dat de ziekte van Alzheimer al op vroege leeftijd te voorspellen is en mogelijk al in aanleg aanwezig is. Een verklaring is echter niet eenvoudig. De vraag is nu: zorgt het latent aanwezig zijn van de ziekte van Alzheimer voor een lagere hoeveelheid denkbeelden of is de ontwikkeling van een grote taal- vaardigheid met veel denkbeelden beschermend voor de ziekte van Alzheimer?
Samenvatting
De oorzaak van de ziekte van Alzheimer ligt volgens de Babtisten en Tauïsten bij de foutieve afbraak en stapeling van respectievelijk het B-Amyloïd en Tau-eiwit in de hersenen. Heiko en Eva Braak hebben 887 hersenen onderzocht in de leeftijd van 20 tot 104 jaar en aan de hand van de ernst van de eiwitneerslagen (plaques en kluwens) en de uitgebreidheid van deze eiwitneerslagen in de hersenen zes stadia beschreven. Ze vermoeden dat de eerste ei- witneerslagen al zo rond het twintigste jaar verschijnen en dat de ziekte van Alzheimer ongeveer vijftig jaar nodig heeft om klinisch manifest te worden.
De vraag is vervolgens of de ernst en de uitgebreidheid van de eiwitneerslagen in de hersenen voorspellend zijn voor het krijgen van de ziekte van Alzheimer. Dit blijkt niet zo te zijn. Stadium VI, waarbij de kluwens en plaques over de gehele hersenen verspreid zijn, heeft maar een voorspellende waarde van 70% op het krijgen van de ziekte van Alzheimer. Het nonnenonderzoek van Snowdon laat zien dat 30% van de nonnen na hun dood stadium VI scoorden, terwijl ze bij leven geen ernstige cognitieve problemen lieten zien. Zijn er dan beschermende factoren tegen het krijgen van de ziekte van Alzheimer?
De taalwetenschapper Susan Kemper – verbonden aan het nonnenonderzoek – laat zien dat nonnen die beeldend schrijven (hoeveelheid denkbeelden per honderd woorden) minder kans op dementie hebben.
